تاریخچه ایران و معماري ايران

بازدیدها: 0

تاریخچه ایران از قدیمترین ازمنه
ایران سرزمینی بسیار کهن از حیث فرهنگی و بسیاربزرگ از نظر مساحت می‎باشد. اين سرزمين با توجه به شرایط خاص خود از جمله وجود رشته کوه های البرز و زاگرس و همچنین پهنه های آبی مازندران و خلیج فارس و دشت‎های حاصلخیز جنوب و جنوب غربی و جنگل‎های انبوه و نیمه انبوه شمالی وغربی، شرایط مناسبی را برای حیات انسان از قدیمترین ازمنه دارا بوده است. همین عوامل موجبات شکل گیری فرهنگ‎ها و تمدن‎های متفاوتی را در این پهناوربوجود آورده است. از طرف دیگر موقعیت جغرافیایی ایران در سطح کره زمیــن و نقش تاریـــخی آن در مبادلات فرهنگی

وتاریخی وارتباطات بازرگانی، موجب تداوم و پیوستگی تمدن و فرهنگ دراین نقطه بسیار حساس در روی کره زمین بوده است. “رنه گروسه Rene Grousset ” در این باره می‎گوید: « ایران چهار راه تاریخ است». و گروهی دیگر از مستشرقین، ایران را پلی خوانده اند که شرق و غرب زمین را به هم متصل می‎کند . دانشمندان باستان شناس درمباحث خودپیرامون گذشته ایران از قدیمترین ازمنه، هرکدام نظرات وتقسیم بندی متفاوتی ازدیگران را بیان مینماید شاید قابل قبول ترین نظراز این منظر، تقسیم بندی ایران به دوران: پیش ازتاریخ – دوران تاریخی و دوران اسلامی از هر نظر معقول تر بنظر برسد.

پیش از تاریخ ايران
دوره پیش از تاریخ ايران، خود به سه دوره کوتاهتر فرهنگی، شامل: دوران جمع آوری غذا – دوران گردآوری غذا و دوران تولید غذا، تقسیم میشود.

دوران جمع آوری غذا
شروع دوران جمع آوری غذا، مصادف با ظهور انسان بر روی پهنه گیتی است. در این دوره، انسان برای تامین نیازهای غذایی خود، دائم در حرکت بود و با جمع آوری مواد غذایی موجود در طبیعت و شکار، هر چه را بدست می‎آورد، بلافاصله به مصرف میرساند. این دوره كه اصطلاحا به ” پارینه سنگیPaleolithic ” مشهور است، به سه دوره کوتاهتر پارینه سنگی قدیم، میانه و جدید تقسیم میشود. هرکدام از این دوره های کوتاهتر به سه زیر دوره کوتاهتر زیرین – میانی و زبرین تقسیم میشوند . کهنترین اثر انسانی در ایران مربوط به دوره زیرین، پارینه سنگی جدید است که بین ۲۰۰۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰ سال پیش قدمت دارند. این آثاردر” کشف رود خراسان “، ” آذربایجان “، “لدیز سیستان ” و ” ناحیه کاگیا در حومه کرمانشاه ” شناسایی شده اند .

دوران گردآوری غذا
این دوره از حدود ۱۶۰۰۰ سال پیش آغازمیگردد و از نظر تکنولوژی می‎توان آن را ” فراپارینه سنگی Epipalaeolithic ” ناميد، وهمان دوره ایست که قبلا با اصطلاح ” میان سنگی Mesolithic” می‎شناختیم. در این دوره انسان بخشی از غذای خود را ذخیره میکرد. از مهمترین ابزارهای این دوره می‎توان به ابزارهای ترکیبی ازجمله داس‎هایی از جنس سنگ با دسته استخوانی یا چوبی و سنگ ساب و درفش های استخوانی و وسایل تزیینی ازجنس صدف وسنگ، اشاره کرد. آثار دوران فرا پارینه سنگی در ایران از ” غار خر” و ” پناهگاه سنگی ورواسی” در کرمانشاه، ” غار کونجی ” و ” غار پاسنگر ” در خرم آباد، ” اشکفت گاوی ” درمرودشت و ” غار هاتو ” و ” غار کمربند ” در بهشهردر ساحل دریای خزر، و نقاط دیگری از ایران، بدست آمده است .

دوران تولید غذا
در این دوره، انسان با توجه به تجربیات قبلی، توانست نسبت به اهلی کردن بعضی حیوانات و نباتات اقدام نماید. متعاقب این موضوع، انسان به تدریج با داشت کشت و تیمار رمه هایی که از آنها بهره برداری می‎کرد‌، به اجبار به محدود کردن قلمرو زیستی خود تن داد تا اینکه سرانجام یکجانشین شدو با تولید غذا از طریق کشاورزی و دامداری، البته توامان و همزمان با گردآوری، نخستین روستاها را بوجود آورد. این دوره فرهنگی، که یکی از مهمترین ادوار تاریخ فرهنگ انسان می‎باشد، اصطلاحا دوره” نوسنگی Neolithic ” نامیده ميشود، که حد واسطی بین دوره ” فراپارینه سنگی ” و دوره ” آغاز شهرنشینی” است. در ایران این دوره از حدود ده هزار سال پیش آغاز و تا حدود شش هزار سال قبل ادامه داشته است. از ویژگی‎های این دوره می‎توان به کشت نباتات و نگهداری دام و تولید سفال و ساخت مسکن اشاره نمود .

دوران تاریخی
دانشمندان آغاز نگارش را، شروع دوران تاریخی بشر، میدانند. زیرا با اختراع خط، انسان توانست نسبت به ثبت ایده ها و اندیشه های خود اقدام نماید. قبل از ورودآریایی ها به سرزمین ایران، افراد و قبایل بومی زیادی، در سراسر این سرزمین پهناور زندگی می‎کردند. این گروه‎های انسانی پراکنده، متناسب با وضع محیط زیست خود وتاثیرات متقابل فرهنگی با همسایگان، در رده ای از تقسیم بندی تاریخی قرار میگرفتند که بعضی زودتر و بعضی دیرتر خود را به شرایط مناسب زندگی در دوران تاریخی میرساندند.

دولت ایلام:
یکی از اقوام بومی ایران که زودتراز بقیه موفق به شهر نشینی واستفاده از خط گردید، ایلامی‎ها بودند. ایلامی‎ها در دشت خوزستان، تمدنی را پایه گذاری کردند، که از هر حیث سرآمدروزگار خویش بود. آنها با تعاملات مستمربا همسایه متمدن خود، یعنی حکومت‎های بین النهرین که گاهی همراه با صلح بود وگاهی همراه با جنگ، سرانجام موفق شدند اولین دولت را در سرزمین ایرا ن تاسیس نمایند. بنابراین، تاریخ سرزمین ایران با تاسیس دولت ایلام به مرکزیت شوش آغاز میگردد. سلسله ایلامی‎ها در سال ۶۴۶ ق. م(قبل از میلاد) توسط دولت آشور منقرض گردید .

ورود آریایی‎ها به ایران و تاسیس دولت ماد:
در حدود اوایل هزاره اول قبل از میلاد، آریایی‎ها پس از ترک زیستگاه اولیه خود در جنوب سیبری، و با عبور از کناره های شمالی دریای خزر، از طریق کوه‎های قفقاز وارد ایران شدند. در بدو ورود به ایران به دو شاخه مجزا تبدیل شده، که یک شاخه از جانب غرب دریاچه ارومیه راه به سوی سرزمین‎های جنوبی پیمود و در منطقه “پارسواParsua ” سکونت اختیار کرد و بعد‎ها دولت “هخامنشیان ” را بنیاد نهادندو دسته دیگری ازآنها در جانب شرقی دریاچه ” ارومیه” سرازیر و وارد منطقه “آتروپاتن Atropatene(آذربایجان فعلی) شدند.

دسته اخیر در قرن هفتم قبل از میلاد، موفق شدند تحت رهبری” خشثریته Khshathrita” و با اتحاد با ” ماناییان Maneens ” و ” کیمریان Cimmeriens ” دولت ماد را تاسیس وشهر “هگمتانه ” را به پایتختی بر گزیدند. مادها در ادامه حکومت خود، دولت نیرومندی تشکیل و دولت مقتدر آشوررا ازمیان برده وخود بوسیله پارس‎ها (هخامنشیان) در سال ۵۴۹ ق. م از ميان رفتند .

هخامنشیان:
برای نخستین بار در سالنامه های آشوری ” شلمنصرسومShalmanser ” در سال ۸۳۴ ق. م نام کشور” پارسوا” در جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه برده شده است. پارس‎ها در حدود سال ۷۰۰ ق. م در ناحیه “پارسوماشParsumash ” درناحیه ای که جزو کشور ایلام بود، مستقر وتحت رهبری “هخامنش” کشور کوچکی را تاسیس کردند .

هخامنشیان درابتدا جزورعایای مادها بودند، اما در زمان” کوروش”شورش می‎کنند وتسلط”مادها” برآنها، جای خود را به تسلط” پارس‎ها” بر” مادها” می‎دهد . بدينصورت در حدود سال۵۶۰ ق. م با یکی شدن دو دولت ماد و پارس، امپراطوری بزرگ ایران به وجود می‎آید. با کوشش دوتن ازشاهان سلسله “هخامنشی” یعنی “کوروش و ” داریوش”، همه آسیای باختری و خاوری، از رود “نیل” تا “جیحون” و از دریای ” اژه” تارود ” گنگ” به تصرف درآمد و شاهنشاهی ایران بصــورت نخستین
امپراتوری بزرگ جهان سازمان یافت و مدت۲۳۰ سال با ثباتی کم نظیر دوام آورد .

دوران سلوکیان:
پس از حمله “اسكندر” و براندازی امپراتوری “پارس” در سال ۳۳۰ ق. م و مرگ” اسکندر”، سرزمین ایران به عنوان بخشی از متصرفات “اسکندر” نصیب یکی از سرداران او یعنی” سلوکوس” گردید. “سلوکوس” با ازدواج با یکی از نجیب زادگان ایرانی به اعتبار اینکه با آمیختگی خون ایرانی و “یونانی” قادر به استقرار یک تمدن مشترک و بنیاد سلسله ای توانمند و مستدام خواهد شد، سلسله “سلوکیان” را بنیاد نهاد. اما دیری نپایید که با مرگ وی، تجزیه و تحلیل شاهنشاهی او آغاز و سرانجام سلسله “سلوکی” به تدریج منقرض گردید. این سلسله قریب ۲۰۰ سال در متصرفات خود از جمله ایران حکومت کرد .

دوران اشکانیان:
قوم” پارت” یکی از شعبه های نژاد” آریایی” ایرانی است. در سنگ نوشته “داريوش اول”در بيستون، سرزمین آنان را ” پارتوا Parthva ” ناميده اند. خواستگاه اولیه آنها “نسا” بود و به تدریج سرزمین خود را گسترش تا در شرق دریای “خزر” و “خراسان” استقرار یافتند. آنها با شیوه جنگی خاص خود که همواره با دولت “سلوکی” در ستیز بودند، تا اینکه “سلوکوس دوم” مجبور شد برای تداوم حکومت خود با ” آرشاک (اشک)”وارد مذاکره و او را به سمت پادشاه “پارت” و” هرکانه” – “گرگان” اما تابع خویش شناخت. اما با این امید که در فرصت مناسب کار او را یکسره نماید . با این توصیف، سلسله” اشکانیان” تاسیس گردید. با روی کار آمدن “مهرداد”، حکومت محلی “پارت” تبدیل به “امپراتوری پارت” گردیدوسرزمین و کشور ایران را از زیرسلطه سلسله” سلوکی‎ها” خارج نمود. “مهرداد” در حدود ۱۳۸ ق. م در گذشت ودرآن زمان قلمروپارت از گوشه ای از ایران به پهناوری یک شاهنشاهی رسانید که از”بابل” تا باخترگسترده شده بود . ” اشكانيان” پس از ۵۰۰ سال حکومت، سرانجام بدست” اردشیر” پسر” بابک” حکمران شهر” استخر” سرنگون و سلسله “ساسانیان” جانشین آنها گردید.

دوران ساسانی:
ساسان جد سلسله ساسانيان، در معبد آناهیتا در استخر، دارای مقامی والا بود. پسر او بابک با دخترامیری محلی ازدواج کرد وبا کودتایی قدرت را از دست او گرفت. پادشاه اشکانی این جانشینی را مشروع ندانست و با پیشنهاد بابک مبنی بر جانشینی پسرش شاپور، نیز رضایت نداد. این موضوع موجب قطع روابط پادشاه اشکانی با بابک گردید. از طرف دیگر، اردشیر، پسر دوم بابک، در دارابگرد شغلی نظامی داشت. وی پس از مرگ پدر، از شناختن پادشاهی برادر خود، شاپور، امتناع ورزید. قبل از وقوع هر حادثه ای میان دو برادر، مرگ شاپورفرا رسید و زمینه برای قدرت طلبی اردشیرمهیا گردید. اردشیر با از بین بردن امرای کوچک ایالت پارس، وحدت آن ناحیه را تامین و سلطنت خود را در خارج از حدود پارس، یعنی اصفهان و کرمان هم تثبیت نمود. این اعمال، اردوان پنجم پادشاه اشکانی را مضطرب ساخت. اردوان برای سرکوب اردشیر، به حاکم اهواز دستور داد که به اعمال اردشیر خاتمه دهد. اما در این رویارویی اردشیر پیروز گشت و اندکی بعد خود اقدام به حمله به اردوان پنجم را آغاز کرد و طی سه جنگ متوالی، سرانجام در سال ۲۲۴٫ م موفق شد اردوان پنجم آخرین پادشاه اشکانی را درایالت شوش (سوزیان)از میان بردارد و قدرت رابه دست گیرد .
اردشیر قبل از مرگ، پسرش شاپوررا به جانشینی تعیین نمود. شاپور در سال۲۴۳ م به پادشاهی رسید و با فتوحات زیادی که با همسایگان و رومیان داشت به موفقیت‎های چشمگیری از جمله اسارت والریانوس امپراطور روم بهمراه صاحب منصبان لشکری و کشوری آن امپراطوری دست یافت . سرانجام سلسله ساسانی در سال ۶۵۱ میلادی در زمان پادشاهی یزدگرد سوم بدست مسلمین سقوط کرد.

دوران اسلامی:
سقوط دولت ساسانی بدست مسلمین درسال ۶۵۱ میلادی، موجب، تغییرات زیادی در زمینه اجتماعی، فرهنگی و دینی در ایران گردید. در دوقرن اولیه هجری قمری، سراسر ایران بواسطه حمله مسلمانان و سقوط دولت ساسانی، فاقد حکومت مرکزی بود. به همین سبب می‎توان گفت به دلیل گسست مردم ایران از برخی آداب و سنن قبلی از یک طرف وعدم اکتساب هویت فرهنگی جدید از طرف دیگر، دچارازهم پاشیدگی اجتماعی شدو با اینکه ایران بخشی از قلمرو جهان اسلام آن روزگار بود، ولی یک جامعه اسلامی محسوب نمی‎گردیدزیرا جامعه هنوز شکل جدیدی نیافته و در حقیقت دچار ” بی شکلی فرهنگی” شده بود .
دوقرن اولیه حاکمیت اعراب بر ایران را می‎توان به سه دوره تقسیم کرد. دوره حکومت خلفای راشدین، دوره حکومت امویان و دوره حکومت عباسیان. در دوران خلفای راشدین، اکثریت ایرانیان مسلمان نشدند و اهالی شهرها و روستاهای ایران با پرداخت جزیه و خراج با جامعه نظامی مسلمانان زندگی مسالمت آمیزی داشتند. با روی کار آمدن امویان، تغییرات بسیاری در روابط اعراب با ایرانیان به وجود آمد، زیرا به طور کلی ماهیت خلافت اموی، با خلفای راشدین متفاوت بود و حکومت آنان مبتنی بر اشرافیت قبایلی بود که ریشه در جاهلیت داشتند . ظلم و جور وتحقیر امویان به حدی بود که شورش‎هایی در گوشه و کنار ایران صورت و سرانجام نیز سرکوب میشدند. در این دوره با توجه به گرایش حکام اموی به مال و ثروت، فشار بسیار سنگین مالیات مردم را به زانو در آورده بود. ظلم وستم به حد اعلای خود رسید که نتیجه آن قیام ابومسلم خراسانی و سرنگونی امویان و تاسیس حکومت عباسیان بود.

در دوره حکومت عباسیان (۱۳۲-۲۰۵ ه. ق) سلطه قبایل عرب در ایران از میان رفت. دولت عباسی، برخلاف امویان؛ برقوم عرب متکی نبود. در واقع یکی از پیامدهای قدرت گیری عباسیان این بود که اقوام ایرانی سهم بیشتری از قدرت را تصاحب کردندودر نتیجه ایرانیان به بالاترین مدارج حکومتی عباسیان دست یافتند . در این دوره، با توجه به نفوذ ایرانیان به دربار عباسی، وشم مدیریت آنها در مشاورت خلفای عباسی، زمینه استقلال ایران فراهم گردید. از طرفی نارضایتی خاندان عباسی و اعراب نسبت به حضور ایرانیان در مدارج بالای دستگاه عباسی و تحریک خلیفه و وادارنمودن او به قتل ایرانی‎ها، موجب بروزجنبش‎ها و قیام‎هایی درایران گردید که همین قیام‎ها وجنبش‎هاموجب شد حکومت‎های محلی در ایران تشکیل شوند. اولین حکومت ایرانی را طاهریان در سال ۲۰۵ ه. ق در خراسان تشکیل دادند . سایر حکومت‎های مستقل ایرانی که تا تاسیس حکومت سلجوقیان در ایران تاسیس و با عباسیان به جنگ پرداختند، عبارتند از صفاریان، سامانیان، آل زیار، آل بویه و دیالمه.
در نیمه اول قرن پنجم ه. ق، سلجوقیان حکومت خویش را در ایران آغازو با درایت خواجه نظام الملک وزیرایرانی دستگاه سلجوقی، در سراسر کشور اصلاحات وسیعی صورت و امنیت برقرار گردید. پس از سلجوقیان، به ترتیب خوارزمشاهیان، مغولان و ایلخانان مغول، تیموریان، صفویان، افشاریان، زند و سلسله ی قاجار بر ایران حکومت کردند. در این دوران مرزهای سیاسی و جغرافیایی ایران، به نسبت دوران ساسانی، دستخوش تغییرات زیادی گردید تا جایی که اکنون، از ایران بزرگ آن روزگار، سرزمین‎ها و شهرهای بسیار بزرگ و ثروتمندی، ازمام میهن جدا و فقط خاطره ای از آنها در اشعار سخن سرایان پارسی گوی، به یادگارمانده است.

تاريخچه معماري ايران
معماری ایران در پیش از تاریخ:
سرگذشت معماري در ايران، جداي از سرگذشت انسان ایرانی نیست. در مبحث تولید غذا بیان گردید که در این موقع از تاریخ زندگی بشر در ايران، به علت دستیابی انسان به شیوه تولید وکشت محصولات و دامداری، ناچار گردید برای تداوم این شیوه، که زندگی به مراتب راحت تری را برای وی بدنبال داشت، از کوچ کردن مداوم پرهیز و برای خود اقدام به ساخت مسکن نماید. در بدو امر این مساکن را سرپناه‎های موقتی از شاخ و برگ درختان تشکیل می‎داد. در این مرحله انسان هنوز طرز ساختن خانه را نمی‎دانست و در زیر آلونک‎هایی که از شاخسار درختان درست شده بود، خود را حفاظت می‎نمود . ادامه اين نوع زندگي سرانجام به ایجاد روستا ختم گردید. با توجه به این موضوع، در ادامه به سیر تطور یکجانشینی دوران پیش از تاریخ در ایران پرداخته میشود. باید توجه داشت آنچه که در ذیل تحت عنوان معماری ایران در تاریخ‎های متفاوت بیان میگردد، نقاط و یا مکان‎های پیش از تاریخ را مطرح می‎نماید که در آنها کاوش‎های باستانشناسی صورت گرفته است. چه بسا، در آینده مکان‎ها و تپه‎هایی مورد کاوش قرار گیرند که قدمت آثار معماری بدست آمده از آنها، بمراتب قدیمتر و کاملتر از تپه‎های معرفی شده باشد.

معماری ایران از۱۱۰۰۰ تا ۹۰۰۰ سال قبل از میلاد:
قدیمترین اثر معماری انسان که تاکنون در سطح ایران شناسایی گردیده، کلبه مسکونی بیضی شکل مربوط به تپه پیش ازتاریخی آسیاب درپنج کیلومتری شرق کرمانشاه است که توسط رابرت بریدوود Robert Braidwood در سال ۱۳۳۹ خورشیدی، مورد کاوش قرار گرفت. آقای بریدوود
قدمت آثار بدست آمده از این تپه را بین ۱۱۰۰۰ تا۹۰۰۰ سال قبل بیان کرده است .

معماری ایران در هزاره نهم قبل از میلاد:
گنج دره، تپه پیش از تاریخی دیگری است که در” هرسین ” ‘ “کرمانشاه” قرار دارد. سومین فصل حفاری این تپه باستانی در سال ۱۳۵۰ توسط أقاي ” فیلیپ اسمیت Philip Smith ” انجام گردید. در طبقه D اين تپه معماری مشخصه ” گنج دره ” شناسایی گردید که شامل اتاق‎هایی از خشت و چینه با اندود گلی بود. حفار قدمت آثار بدست آمده از ” گنج دره ” را به هزاره هشتم قبل از میلاد نسبت میدهد .

معماری ایران در هزاره هشتم قبل از میلاد:
تپه پیش از تاریخی علی کش واقع در دهلران، یکی از محل‎های شاخص دوره نوسنگی در دهلران می‎باشد. این مکان پیش از تاریخی توسط فرانک هول و کنت فلانری و جیمز نیلی از دانشگاه رایس در دهه ۱۹۷۰ میلادی مورد کاوش قرار گرفت. در نتیجه کاوش‎های باستان شناسی در این تپه باستانی، سه دوره فرهنگی شامل: دوره بزمرده (۷۵۰۰ تا ۶۷۵۰ ق. م)، دوره علی کش (۶۷۵۰ تا ۶۰۰۰ ق. م) و دوره محمد جعفر (۶۰۰۰ تا ۵۶۰۰ ق. م) شناسایی گردید. آثار معماری دوره بزمرده (قدیمترین دوره) شامل دیوار اتاق‎هایی از خشت بدون شاموت (ماده چسباننده مانند کاه، شن و خرده سفال) و راهرویی مفروش با قلوه سنگ بود. در این مرحله از گل به عنوان ملات بین خشت‎ها استفاده شده است. در دوره علی کش، سطح دیوارها را با ملات گل، اندود و در دوره محمد جعفر، در ساخت خانه از پی سنگی استفاده شده بود .

معماری ایران در هزاره هفتم قبل از میلاد:
پیش از تاریخی” زاغه ” بود. این تپه باستانی در شصت کیلومتری جنوب قزوین قرار دارد. مطالعات این تپه باستانی ازسال ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۸ خورشیدی ادامه داشت. طی ده فصل کاوش‎های باستانشناسی در این تپه، آثار معماری بدست آمده را منازل مسکونی از خشت و چینه تشکیل می‎داد که سطح دیوارها و کف قسمت‎های مسقف را با لایه نازکی از کاهگل اندود کرده بودند و در برخی

شکل ۸- نقشه چند خانه در روستای پیش از تاریخی زاغه منبع: کتاب تاریخچه و شیوه ‎های معماری در ایران
موارد روی اندودکاهگل دیوار‎ها را با رنگ تزیین میکردند. نقوش تزیینی دیوارها را عناصر نقشی هندسی تشکیل می‎دادند. پلان منازل مستطیل شکل که با دیوار منازل مجاور، مشترک که با یک در ورودی اصلی به یک معبریا کوچه عمومی به میدانی در روستا منتهی میگردید. جهت منازل شمال شرقی– جنوب غربی بود. هر واحد مسکونی دارای یک حیاط و انباری بود. حفار این تپه آقای دکتر ملک شهمیرزادی قدمت آثاربدست آمده ازاین تپه باستانی را بین ۶۵۰۰ تا ۵۵۰۰ قبل از میلاد مسیح معرفی مینماید .

– معماری ایران در هزاره ششم قبل از میلاد:
تپه پیش از تاریخی سنگ چخماق در ۸ کیلومتری شمال شاهرود و در مسیر راه اصلی شاهرود به گرگان قرار دارد. این تپه باستانی در سال ۱۳۴۸ مورد بررسی آقای پرفسور سه ایچی مسودا Sei-Ichi Masuda قرارگرفت و در سال‎های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۲ طی دو فصل کاوش‎های باستانشناسی در این تپه موفق، به کشف آثار معماری دوره نوسنگی گردید. معماری این تپه شامل اتاق‎هایی به شکل مستطیل از چینه که سطح دیوار و کف اتاق‎ها را با کاهگل اندود شده و با محلولی از گل اخرا روی آن رنگ آمیزی شده بود. قدمت آثار بدست آمده از تپه پیش از تاریخی سنگ چخماق ۵۸۰۰ ق. م تاریخگذاری شده است .

معماری ایران در هزاره پنجم قبل از میلاد:
دشت حاصلخیز مرودشت، شرایط بسیار مناسبی را برای زندگی درپیش ازتاریخ دارا بوده است. در گوشه و کنار این دشت حاصلخیز، تپه‎های باستانی زیادی وجود دارد که به سبب اهمیتی که از نظر مطالعات باستانشناسی داشته اند همواره مورد بررسی‎های باستانشناسی قرار گرفته اند. یکی از این تپه‎ها، تپه باستانی معروف به تل باکون (۴۵۰۰ قبل از میلاد) در ۵/۲ کیلومتری جنوب تخت جمشیداست. در سال ۱۹۳۲ میلادی (۱۳۰۷ خورشیدی) هرتسفلد از دانشگاه برلین از این محل بازدید و اقدام به حفر گمانه نمود. مجددا در سال ۱۹۳۲ م(۱۳۱۱خ) هیئتی از موسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو، به حفر گمانه در این تپه پرداختند. علاوه بر این، همین هیئت نیز در سال ۱۹۳۷ م ( ۱۳۱۶ خ) برای تکمیل مطالعات خود، اقدام به حفاری در این تپه نمودند. براساس کاوش‎های انجام گرفته در این تپه باستانی، بقایای معماری منازل مسکونی شامل اتاق‎هایی مستطیل شکل با دیوارهای چینه ای و اندود گلی روی سطح دیوار، تشکیل میداد که روی اندود سطح داخلی بعضی اتاق‎هارا رنگ آمیزی میکردند. برای رنگ آمیزی سطح دیوار از دو رنگ قرمز و زرد استفاده شده بود . استفاده از نقاشی در تزیین فضای داخلی یک واحد مسکونی در این تپه، از موارد بسیار جالب توجه در معماری پیش از تاریخ ایران است.

معماری ایران در هزاره چهارم قبل از میلاد:
هفتوان تپه، از جمله تپه‎های باستانی است که در شمال غربی دریاچه ارومیه در آذربایجان غربی قرار دارد. این تپه باستانی توسط چارلز برتی مورد کاوش قرار گرفت. آثار بدست آمده از این تپه را اتاق‎های مستطیل شکل و یک نمونه ساختمان مدور با دیوارهای خشتی وسنگی تشکیل می‎داد. ساکنین این تپه در معماری خود از ستون‎های خشتی و پایه ستون‎هایی از سنگ و گل و اندود سطح دیوارها با گل زرد و سفید رنگ استفاده می‎کردند. آنها بعضی از فضاهای اتاق‎ها را با سنگ فرش پوشیده بودند. حفار آثار بدست آمده از این تپه را به هزاره چهارم قبل از میلاد متعلق میداند .

معماری ایران در دوران آغاز نگارش (هزاره سوم ق. م ):
آغاز نگارش، آغاز تاریخ درزندگی بشر محسوب میگردد. دانشمندان باستان شناس همــــواره
درجهت شناخت آغازتاریخ، به دنبال محل‎های باستانی بودندتا بتوانند براساس مطالعات خود نحوه ورود از پیش از تاریخ به دوران تاریخی را مشخص نمایند. سرانجام در سال ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۴۰ خورشیدی) پرفسور دلوگاز Delougaz طی بازدیدی که از تپه باستانی چغامیش در جنوب دزفول، انجام داد، با توجه به مشاهده سفالینه‎های سطح تپه، آن را جهت مطالعه در زمینه دوره آغاز نگارش مناسب دید و در همان سال با کسب مجوز لازم، به اتفاق دکتر هلن کنتور Helene Kantor اقدام به حفاری در این تپه نمودند . در سال‎های بعد حفاری در این تپه بمنظور تکمیل مطالعات قبلی ادامه یافت که نتیجه مطالعات بر شروع دوران آغاز نگارش در این محل باستانی تاکید داشت. با این توصیف معماری در دوران آغاز نگارش در این تپه باستانی را اتاق‎های مربع، مستطیل از خشت و سنگفرش کف با قلوه سنگ رودخانه ای و اندودی از قیر طبیعی در کف، تشکیل می‎داد. علاوه بر این حین کاوش، کوره ای شناسایی گردید که دارای سقفی گنبدی شکل بود .

– معماری ایران در دوران تاریخی
– معماری در دوره ایلام:
ایلامی‎ها که اولین دولت را در تاریخ ایران در این سرزمین بنیان نهادند، اقدام به ساخت بناهایی نمودند که در نوع خود بی بدیل و بی نظیر میباشند. مهمترین بنای این دوره زیگورات چغازنبیل در نزدیکی هفت تپه خوزستان است که در سال ۱۲۶۵ ق. م بدستور اونتاش گال پادشاه ایلامی برای خدای اینشوشیناک ساخته شد . این بنا از خشت خام و دارای نمایی از آجراست که بوسیله ملات خاک رس، آهک، گچ و قیر به هم پیوند داده شده اند و بعضی از آجرها دارای کتیبه بخط ایلامی و بعضی از آنها لعابدار میباشند. این بنا بصورت هرمی مطبق و پله پله به شکل مربع ساخته شده واز آن هم بعنوان پرستشگاه و هم آرامگاه استفاده میشده و شامل پنج برج متحدالمرکز و مختلف الارتفاع بوده که درونی ترین و بلندترین آنها قاعده ای به ضلع ۱۱۵ پا(۳۵ متر) و ارتفاعی مساوی ۱۶۰ پا(۴۸ متر) داشته است .

معماری ایران در دوران ماد:
آثار معماری دوران ماد را چند گوردخمه صخره ای و تعدادی دژ تشکیل میدهد. بیشتر آشنایی ما با معماری دوران ماد، از طریق نقوش برجسته ای است که ازآشوری‎ها به جا مانده است. از آثار صخره ای منسوب به مادها، می‎توان به مقبره صخره ای سکاوند، فخریکا، شیرین و فرهاد در کردستان و داو و دختر در نورآباد ممسنی فارس وگور دخمه صخره ای مهاباد، اشاره نمود. علاوه بر این در تپه تاریخی نوشیجان در نزدیکی همدان، آثاری از یک قلعه مادی توسط باستانشناسان، کشف گردید که بر فراژ تپه ای ساخته شده و دارای بارویی است که می‎توان آن را سر مشق همه باروهای دوران بعدی دانست .
همچنین شهر هگمتانه به عنوان پایتخت مادها، دارای آثار معماری فراوانی است که بخش‎های
بسیار کمی از آن موردکاوش قرار گرفته است. علاوه بر این، آثار معماری دوران مادها را می‎توان در
سیلک کاشان، تپه زیویه کردستان، باباجان تپه در لرستان وتپه نوشی جان و گودین تپه مورد مطالعه

قرار داد . در این دوره عناصرمهم معماری ازجمله باروهای کنگره دار و تالارهای ستوندار، ظاهر میشوند. مواد و مصالح عمده معماریاین دوره را خشت و ملات گل تشکیل میدهد.

معماری ایران در دوران هخامنشی:
در دوره هخامنشی با توجه به گستردگی این امپراطوری و تنوع ملل تابعه با فرهنگ‎ها و آداب و رسوم مختلف، نوعی معماری در ایران شکل گرفت که به شیوه پارسی درایران ازآن نام برده میشود. هخامنشیان با بهره گیری از اندیشه ایرانی و هنر هنرمندان و معماران ومهندسین ملل تابعه خود، بناهایی شامل کاخ‎ها، کوشک‎ها و پرستشگاه‎هایی در پایتخت و شهرهای بزرگ روزگار خود ساختند که تا آن زمان مانند نداشت . آنها با استفاده از مرغوبترین مصالح، زیباترین و مقاوم ترین بناها را ساختند. سنگ، چوب، خشت، آجر و دیگر مصالح ساختمانی، به بهترین وجه ممکن مورد استفاده قرار گرفت و از امتزاج این مصالح، پاسارگاد، تخت جمشید و.. . احداث شدند که هم اکنون به عنوان شاهکارهای هنرمعماری بشری درجهان مطرح می¬باشند.

معماری دراین دوره، شاهانه و مرکب از کاخ‎هایی برفراز مصطبه سنگی، تالارهای ستوندار، باروهای شکنج دار، ستون‎ها، سرستون‎هاوته ستون‎های سنگی حجاری شده، ردیف پلکان‎های زیبا با نقوش برجسته ازملل تابعه، مقابرسنگی دردل صخره ‎های سخت، نمونه ای از معماری بی بدیل عصر هخامنشی است.

معماری ایران در دوران پارتیان:
پارت‎ها بادرآمیختن طرح‎های ایرانی و یونانی، موفق شدند معماری نوینی را بنیان گزاری نمایند . از دوره پارت آثار معماری کمی در داخل محدوده کنونی ایران وجود دارد، بیشتر آثار معماری پارت‎ها در کشورهای همسایه ایران قرار دارند. با این وجود، آنچه که در دوره پارت دارای اهمیت ویژه ای است اینکه دراین دوره، دو عنصر مهم در معماری بوجود می‎آید که تاثیر بسیار زیادی بر معماری دوران پس از پارت گذاشته است. یکی از این دو عنصر، ایوان است و دیگری گنبد. در این دوره مصالح ساختمانی را سنگ‎های تراشیده حجیم، سنگ لاشه، خشت، آجر، گل، چوب و گچ تشکیل میداد. سبک و شیوه معماری ابداعی پارت‎ها در معماری ایران به شیوه پارتی شهرت دارد که تا قرون اولیه هجری قمری نیز رواج دارد .

معماری ایران در دوران ساسانی:
معماری دوران ساسانی، در حقیقت دنباله روی معماری پارت میباشد. زیرا مبنا و نماد معماری ساسانیان، آثار تاریخی و ارزشمند شهرگور در فیروزآباد، آتشکده و قلعه دختر فیروز آباد است که همگی در دوران ساسانی و توسط اردشیر ساسانی ساخته شده اند. اردشیر اول نخستین فرمانروای ساسانی در زمانی که هنوز تابع و زیردست اشکانیان بود کاخ خویش (قلعه دختر) را در فیروزآباد بنا کرد. بنابر این، این اثر در اصل یک ساختمان پارتی است . در دوران ساسانی گچ و سنگ لاشه مهمترین مصالح ساختمانی محسوب میشوند، زیرا شهرهای بزرگی چون: گور، بیشاپور، دره شهر، قصر شیرین و کاخ‎های فیروزآباد، سروستان و آثار مهمی چون تخت سلیمان، آتشکده جره، آتشکده نیاسر، آتشکده خیرآّباد و.. . همگی به مقدار بسیار زیادی از این نوع مصالح ساختمانی در آنها بکار رفته است.

لینک دانلود:
تاریخچه ایران و معماري ايران

نویسنده : modir
تاریخ انتشار : 13 / 06 / 2020
بازدید :
لینک کوتاه : https://space-place.ir/?p=6046
0