قیمت محصول :     36000 تومان
  افزودن به سبد خرید

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.

تاریخچه حمام ها

بازدیدها: 0

این فایل در قالب پاورپوینت PowerPoint در ۷۲ اسلاید تهیه و تظیم و در آن به تاریخچه حمام ها پرداخته است.

تاریخچه حمام ها
حمام: گرمابه از جمله ابنيه مهم شهری بوده که معمولاً در مراکز محلات و يا مجاور راسته های بازاروياگذرهای اصلی احداث می شده است . گرمابه،برابر با جايگاه گرم است. در اينجا “آبه”به معنی آب نيست،بلکه آبه ياآوه ياآوج،برابر جايگاه است و به جايگاه ساختمان گفته می شود. به طور كلي حمام واژه اي عربي است و معادل آن در فارسي گرمابه است .
بافت مركزي بندر تاريخي سيراف درد وران اوايل اسلام

تاريخچه احداث حمام:
ساخت حمام فراتر از زمان سليمان نبي نبوده است.بر مبناي كاوشهاي باستان شناسانه بدست آمده كه گرمابه در عصر هخامنشي و ساساني رواج داشته و مورد استفاده طبقات بالاي جامعه بوده است .در عصر صفوي نيز ساخت حمام ها رونق يافت.
آشنايي با برخي از فضاهاي حمام :
۱٫پاچال
۲٫بينه و سربينه
۳٫مياندر
۴٫گرمخانه
۵٫دستك
۶٫كريز
۷٫خزينه
۸٫گلخن
۹٫ميانداب
۱۰٫تيون

آشنايي با برخي از فضاهاي حمام :
بينه و سربينه :
بينه به شکل چهارضلعی،هشت ضلعی و کشکولی ساخته میشده ودر اطراف آن رختکن ها(سربينه)قرار داشته اند. سربينه سكوهايي گرداگرد بينه با قاعده اي مشابه است كه محل نشستن يا تعويض لباس مراجعين بوده است و زير سكوها حفره هايي براي قرار دادن كفش و گيوه تعبيه شده است .
سربينه حمام فين
سربينه حمام وكيل

گرمخانه:
بزرگترين قسمت حمام و فضای اصلی استحمام است.گرمخانه شامل خزينه ها و يك حوض آب سرد به نام “چاله حوض” می شود که مردم در آن شنا می کردند.
گرم خانه حمام گنجعلي خان چاله حوض حمام شاهزاده
چاله حوض حمام فين كاشان گرم خانه حمام خان سنندج
چاله حوض حمام علي قلي آقا

مياندر:
مياندر ميان دو بخش بينه و گرمخانه جای دارد.مياندر راهرو يا دالانی است كه هوای گرمخانه و بينه را از هم جدا نگه می داشته و يك فضای ميانجی بوده است.
پاچال:
جايي است که کسی که بايد پول بگيرد، در آنجا می نشيند.

گرم خانه حمام علي قلي آقا
کريز:
فضاهای کوچک و فرورفته در اطراف گرمخانه ها که گاهی به آن کريچه هم مي گويند.مکانی است که اعيان و اشراف در آن استحمام مي كردند.
تيون( تيان):
ديگ آب گرم حمام ساخته شده از فولاد و مس و مقداری قلع و روی.(هفت جوش)

محل تون در زير خزينه حمام فين كاشان
گلخن(خن):
فضايي است که درزيرتيون قرار دارد و به آتشدان وتون نيز معروف است وبرای روشن کردن تيون و گرم کردن آن استفاده مي شود.مسير دسترسی آن از بيرون ازحمام وگذر عمومی است و محلی برای انبار کردن سوخت حمام دارد.
ميانداب:
مکانی است که آب خزينه حمام را پس از تعويض در آن می ريزند.
دستک:
مکانی است در دهليز ورودی که در آن آب سرد (آب معمولی )وجود دارد که از آن آب برای وضو گرفتن استفاده می شود.

تقسيم بندي فضاها در حمام
از آنجايي که استحمام شامل مراحل مختلفی است ،لذا حمامهای سنتی ايران دارای فضاهايي با عملکردهاو خصوصيات متفاوت بوده اند .در اين رابطه فضاهای داخل حمام را می توان به سه قسمت :
۱ -نيمه گرم و نيمه مرطوب
۲-گرم و مرطوب
۳-بسيار گرم و بسيار مرطوب تقسيم نمود.

تاثير اقليم بر حمام ها
در مناطق گرم و خشک و خصوصاً مناطق سرد ،جهت حفظ حرارت داخل حمام ،کالبد ساختمان تا حد ممکن در داخل زمين قرار می گرفته است. در روستاهای کوهستانی و يا روستاهايي که امکان دسترسی به چوب آسان بوده ،حمامها غالباًبا تير چوبی و کاهگل پوشيده شده است در سواحل جنوبی دريای خزر به جهت بارندگی بسيار زياد،بامها يا به صورت شيبدار و يا به صورت طاق و گنبد اجرا می شده است .

حمام گنجعلي خان
نحوه قرار گيري حمام ها نسبت به سطح معابر :
بنای حمام های قديمی به جهت سهولت سوار شدن جريان آب به سيستم آبرسانی آن ، گرم شدن فضای داخلی به هنگام زمستان و استحکام بنا ، همگی پائين تر از سطح معابر اطراف ساخته می شد و دسترسی به آن تقريباً از طريق پله های متعددی صورت می گرفت.

نورگيري در حمام ها
از آنجا که بخش عمده ای از سطوح جانبی اکثر حمامها در داخل زمين بوده ،لذا نور آفتاب از طريق نورگيرهای سقفی و يا پنجره های زير طاق وارد فضای حمام می شده است .بدين منظور شيشه های محدب شکل به نام گل جام بر بالای گنبد نصب می شده است .به مکانی که اين گل جامها قرار داشته ،جامخانه گفته می شده است .

تامين حرارت حمام ها
تامين حرارت داخل ساختمان حمام به طور مستقل امکان نداشته است.لذا حرارت مورد نياز در خارج از فضای زيستي حمام و از طريق سوزاندن مواد آلی در تون (آتشدان)که در زير ديگ خزينه حمام قرار داشته و آب خزينه را گرم می کرده و همچنين انتقال دود و حرارت آتش از زيرکف حمام صورت می گرفته است.

تامين رطوبت در حمام ها
آب مورد نياز حمام از آب نهر ها و قنات ها و آب چاه تامين مي شد.در مجاور حمامهايي كه از آب چاه استفاده مي كردند يك چاه حفر مي شده و آب آن توسط انسان يا يك يا دو گاو بيرون كشيده مي شده است . خزينه منتقل می شده است .اين آب وارد يك حوض شده و از آنجا توسط لوله های سفالين به نام تنبوشه به خزينه منتقل مي شده است .
ايجاد رطوبت با احداث حوض در فضاهاي حمام
اهميت تهويه در حمام ها
باز کردن پنجره ها و حفره هايي زير طاق ،در مواقعی که هوای حمام سنگين و آلوده بوده و همچنين استفاده از روغن و يا نفت تميز برای چراغ و خاموش کردن چراغ در بيرون از محوطه حمام از جمله تمهيداتي بوده که برای سالم نگاه داشتن هوای حمام بكار برده مي شد.

مصالح در حمام ها
از آنجا كه حمامها خصوصاً حمامهاي عمومي ،مانند ساير ابنيه ،جنبه استفاده عام داشته و براي استفاده نسلهاي متمادي احداث مي شده ،لذا مصالح بكار رفته در آن ،در كليه اقليمهاي ايران ،از نوع بادوام و مرغوب بوده است .بدين جهت ديوارها و طاقهاي قوسي حمام عمدتاً با آجر اجرا مي شده است.

سنگ مرمر:ستون هاي حمام و كفپوش و لبه حوضها
كاشي:ازاره ها ،حوضهاوسكوها
آجر :ديواره حمام و سقف
سنگ لاشه :پايه هاي حمام
تنبوشه :لوله هاي سفالي براي سيستم آبرساني
ساروج:خزينه،تزئينات سقف ،پوشش داخلي حوضها
تزئينات و آرايه ها در حمام
سابقه تاريخي
از تزئينات حمام تا اوايل اسلام اطلاعی در دست نيست، به نظر ميرسد که منع تصويرگری در اسلام، بناهای عام المنفعه را نيز به سادگی کشانده که حمام ها نيز از اين قاعده مستثنی نبودند.
پس از آن پاره ای از خلفای بنی اميه و بنی عباس به شکل مدارا نگرانه با اين مسئله بر خورد کردند، و علاوه بر کاخ ها وعمارت های خود ،بر ديوار حمام ها نيز به نگارگری پرداختند.
در حمام های به جای مانده از دوره سلجوقی اثری از تزئينات ديده نمی شود و در تبين نقوش حمام ها در دوران تيموري، تصاوير و مينياتورها نقش اساسی را ايفا می کنند.
از دوره ی صفويه به بعد، تصاوير جانوران،انسان و گياهان،بر روی کاشی های ازاره و آهکبری های سربينه نقش بست.
انواع تزئينات در حمام ها: ۱٫ تزئينات كالبدي ۲٫ تزئينات الحاقي
تزئينات كالبدي:
اين نوع تزئينات همراه با اندام و کالبد بنا جان ميگيرد.
الف-ستونهای سنگی:
کاربرد ستون های سنگی در سربينه و گرمخانه به عنوان يكي از عناصر مهم معماری حمام مطرح است که گاه جنبه ی تزئيني نيز پيدا می کند.

ب-کاربندی ها:
کاربندی و رسمی بندی يكي از مهمترين عناصر تزئيني در معماری حمام ها بوده که برای ايجاد تناسب فضاها،کاربرد فراوان داشته است.

تزئینات الحاقی:
اين تزئينات پس از اتمام ساختمان حمام،به بنا افزوده شده است. اهم اين تزئينات عبارتند از:
الف)تزئينات كاشي كاري
ب)نقاشي
ج)آهك بري
د)مقرنس كاري

الف-تزئينات کاشی کاری:

کاشی يكي از مهم ترين مصالح تزئيني بوده که در حمام ها مورد استفاده فروان داشته است.در سردرها،سربينه و حتی گاهی گرمخانه ها به عنوان يك عنصر تزئيني نقش مهمی را ايفا می کرده است.

ب-نقاشی:
از ديگر عناصر مهم تزئينی در حمام ها نقاشی است که برای تزئين سربينه ها به کار می رفته است. موضوع اصلی نقاشی ها را نيز همچون کاشی کاری و آهک بری،نقوش گياهی،حيوانی و انسانی تشکيل مي دهند.
ج-آهک بری:
از جمله هنر های تزئيني ارزشمندی که در حمام ها استفاده می شود آهک بری به شيوه گچ بری است.اين اعتبار به سبب مقاومت آهک در برابر رطوبت و شکل پذيری آن است.نقوش آن به چهار دسته ی هندسی،حيوانی،گياهی و انسانی تقسيم می شوند.
د- مقرنس کاری:
ريزه کاری و پر کاری اين تزئينات نشان صبر،دقت و ذوق معمار بنا است و به ميزان شخصيت بانی حمام و سرمايه گذاری وی نيز بستگی داشته است.

کاشی خشت هفت رنگ در دوره صفويه مجدداً احيا شد. اين نوع کاشی کاری به دو دليل در حمام ها به کار می رفت:

۱٫کاشی معرق در حمام ها به علت نفوذ بخار آب و فروپاشی زود هنگام آن قابل استفاده نبود.

۲٫کاشی خشت يك رنگ نيزبه رنگ فيروزه ای و آبی سير در ازاره ها به کار رفته است.مانند برخی از حمامهای يزد.

نقوش کاشی کاری های حمام ها عبارتند از:
۱٫نقوش گياهي:
يكي از مهمترين ويژگي های نقوش در حمام ها، استفاده ی فراوان از نقوش طبيعي به خصوص گياهي است. طرح های اسليمي،گل و بوته ،درختان سرو و صنوبر،انگور و نيز منظره های طبيعي مانند چشمه های آب روان و گياهان وحشی،مهم ترين نقوش آن را تشکيل مي دهند.

۳٫نقوش انسانی:
که از دوره صفويه بر روی کاشی های حمام مرسوم شد و در دوره قاجار بيشتر تصاوير و نقوش حماسی و نظامی،بر ديوارهای حمام ها نقش بست.
حمام در ادوار مختلف
حمام در دوره هخامنشي:
از جمله آثار مکشوفه، حمام تخت جمشيد می باشد که از دو بخش داخلی و خارجی تشکيل و با پله ای از يكديگر متمايز می شده است. بخش داخلی ، محوطه کوچکی به ابعاد ۷۵/۱ × ۲۵/۲ متر است که در ميانه آن ، چاه حمام با سرپوشی از آجر مشبک به ابعاد ۵۵ × ۵۵ سانتی متر قرار دارد . فاضلاب حمام از اين دريچه وارد چاه می شده است.

حمام در دوره اشكاني و ساساني:
از دوره اشکانی هم بقاياي حمامی در کاخ آشور ( واقع در بين النهرين شمالی ) و از دوره ساسانی آثاری در تخت سليمان به دست آمده است .متون تاريخی و کشفيات باستان شناسی نشان می دهد که ساخت حمام به ويژه حمام های عمومی در دوره های بعد گسترش زيادی پيدا می کند و در بسياری از شهرها و روستاهای بزرگ ، حمامهای عمومی و پررونقی ساخته می شود.
حمام در ادوار مختلف
حمام سده هاي نخستين اسلام:
اطلاع زيادی از نقشه و چگونگی حمام های اين دوره نداريم . در جريان حفريات باستان شناسی سيراف – در حاشيه خليج فارس – بقايای حمامی مربوط به سده های نخستين اسلامی کشف شد به ابعاد ۵/۱۱ × ۱۷ متر که مشتمل بر رختکن ( سربينه ) ، گرمخانه ، خزينه ها ، تون ، انبار سوخت و با قلوه سنگ های بزرگ و کوچک ساخته شده بود .

حمام خربه المفجر(حمام هاي دوره اموي)
خرب‍‍ة المفجر(۱۰۶-۱۲۶ ه.ق) شامل سه بخش مجزا قلعه ،مسجد و حمامی در غرب مجموعه بوده است.حمام به صورت تالاری با وسعت تقريبا بيش از ۳۰ متر مربع بوده که در يك طرف آن حوضی قرار داشته و يك ورودی و يك اتاق خصوصی باشگوه گنبددارنيزدر اضلاع ديگرآن قرار داشته اند. در قسمت اصلی آن ۱۶ پايه بزرگ و يك گنبد مرکزی قرار داشته است.

حمام در دوره ايلخاني:
در دوره ايلخانی نيز به همراه اقدامات گسترده عمرانی در شهرهايي چون تبريز ، مراغه و سلطانيه حمام هايي ساخته شد که امروزه آثاری از آنها بر جای نيست ؛ از آن جمله حمامی معروف به حمام « خان » است که در مراغه و براي هلاكوخان مغول ساخته شده بود.
حمام در دوره تيموري:
از حمام هاي اين دوره حمام سبز بوده است كه اين حمام متعلق به دوره تيموريان قرن(۱۵م) بوده است. آب آن توسط يك شبکه قنات تأمين می شده و شامل مکان هايي برای استحمام،آب گرم و آب سرد،رخت کن و حتی مسجدی کوچک در کنار خود بوده است.

حمام در دوره سلجوقي:
در شهرهای مهم دوره سلجوقی هم حمام های بزرگ عمومی و پررونقی وجود داشته که آثار آنها در طی زمان از ميان رفته است . کاوش های باستان شناسی شهر کهن جرجان – واقع در استان گلستان امروزی – بقايای يكي از حمام ها را به دست داد .اين بنا در کنار يكي از خيابان های اصلی شهر قرار داشته و با آجر و ملات آهک و گچ ساخته شده بود . بنای فوق دارای کانال ها و تنبوشه های سفالی برای انتقال آب و فاضلاب بوده است .

حمام در دوره آل مظفر:
حمام مسجد جامع متعلق به شهر يزد بوده و هم اکنون از ميان رفته و ظاهرا از ساخته های دوره آل مظفر بوده است.ورودی اصلی حمام در بازار بوده و شامل فضای وسيع و هشت ضلعی به عنوان بينه،گرمخانه و همچنين خزينه های متعدد و فضاهای کوچکتر بوده است.

حمام در دوره صفوي:
دوره رونق ساخت حمام ها مربوط به عصر صفويه است. در اين دوره در کنار ساخت و سازهای گسترده ، تعداد نسبتا زيادی حمام در شهرهای مختلف ايران ساخته شد که شماری از آنها در نوع خود شاهکار بود ( از جمله حمام گنجعلی خان کرمان ، حمام خسرو آقا و علی قلي آقای اصفهان و …)
اصفهان حمام شاه (دوره صفوي)
بنا بر منابع بررسی شده ،ظاهراً ،بانی اين حمام شاه عباس اول صفوی بوده است ؛و از سازندگان آن اطلاعی در دست نيست . اين حمام را در دوره صفويان و احتمالا هم زمان با مدرسه ملا عبدالله ،که در نزديكی آن قرار دارد ،ساخته اند .بنا در دوره معاصر مرمت شده و تا چند سال پيش داير بوده است . اين بنا ،مانند اغلب حمامها ،از دو فضای اصلی ،سربينه و گرم خانه ، تشکيل شده و فضای چال حوض ،در کنار گرم خانه ،بخش عمده ای از بنا را فرا گرفته است .

حمام فين كاشان (صفوي)
بر اساس منابع بررسي شده ،باغ فين به فرمان شاه عباس اول صفوي ساخته شده و حمام بزرگ باغ نيز در همان زمان احداث شده است ؛اما حمام كوچك اين باغ از آثار دوره فتحعلي شاه قاجار است . هر دو حمام باغ فين دو بخش اصلي ،يعني سربينه و گرم خانه دارند ؛اما حمام بزرگ فضاي چال حوض هم دارد .

حمام گنجعلي خان كرمان (دورصفوي)
باني اين حمام گنجعلي خان بوده است .او از خدام مخصوص شاه عباس بود.حمام در كنار ميدان گنجعلي خان واقع است و ورودي آن در بازار كنار ميدان قرار دارد.اين حمام ،مانند اغلب حمامهاي قديمي ،از دو بخش اصلي يعني سربينه و گرم خانه ،تشكيل شده است .سربينه ،كه مردم كرمان به آن ((جامه كن))مي گويند ،در واقع فضاي اصلي بناست.

حمام خسرو آقا ،اصفهان (دوره صفوي)
بانی اين حمام خسروآقا،از خواجگان حرم شاه سليمان صفوی ،بوده است .برادر او علی قلی آقا ،نيز حمام ديگری در شهر اصفهان بنا کرده است. بر اساس منابع بررسی شده ،اين حمام در کنار ميدانی معروف به ((چهار حوض))واقع بوده که بر اثر ساخت و سازهای دوره های بعد ،از ميان رفته است. بخش ميانی سربينه زيباترين قسمت آن بوده است.

حمام در دوره زنديه و قاجاريه:
در دوره زنديه و قاجاريه ، حمام های باشکوهی ساخته شد که از بهترين آنها حمام وکيل شيراز از ساخته های کريم خان زند و حمام ابراهيم خان کرمان مربوط به دوره قاجاريه می باشد .

حمام وكيل شيراز (دوره زنديه )
حمام وكيل از بناهاي مجموعه زنديه ،احداث شده به دستور كريم خان زند است .اين مجموعه شامل بناهاي ارگ،ديوانخانه،كوشك،مسجد،باراز،سربازخانه،آب انبار،كاروانسرا ،ضراب خانه ،گمرك ،و حمام بوده كه امروز بسياري از بخشهاي آن باقي است. اين حمام كه در مجاورت مسجد وكيل و آب انبار مجموعه كريم خاني است.

حمام چهار فصل اراك (دوره قاجار)
بر اساس منابع بررسي شده باني اين حمام و مجموعه اي شامل مسجد ومدرسه و آب انبار محمد ابراهيم خوانساري بوده است .اين بنا با نام ((حمام لطيف))،مجموعه اي از چند حمام در كنار يديگر بوده و به همين دليل ،آن را چهار فصل ناميده اند.هر يك از حمام هاي اين مجموعه سربينه و گرم خانه داشته است .بزرگ ترين فضاي مجموعه سربينه حمام مردانه است.

قبل از خرید: توضیحات محصول را به خوبی بخوانید و در صورت نیاز به راهنمایی از بخش کاربری و سیستم تیکت استفاده نمایید .
بعد از خرید: تنها راه پشتیبانی محصولات سیستم تیکت می باشد .
بعد از خرید: از پنل کاربری محصول خود را دریافت نمایید . برای دریافت آخرین نسخه محصولات و دسترسی همیشگی به محصولات خریداری شده حتما در سایت عضو شوید .

افزودن به سبد خرید
0