قیمت محصول :     6500 تومان
  افزودن به سبد خرید

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.

سير تكامل‌ فرهنگ‌ و پيدايش‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ در ايران‌

بازدیدها: 1

این فایل در قالب ورد Word در ۳۴ صفجه تهیه و تظیم و در آن به سير تكامل‌ فرهنگ‌ و پيدايش‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ در ايران‌ پرداخته است.
سير تكامل‌ فرهنگ‌ و پيدايش‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ در ايران‌
(از آغاز تا سقوط‌ ساسانيان‌)

چكيده‌
حدود ۵ ميليون‌ سال‌ از پيدايش‌ اولين‌ انسان‌ مي‌گذرد كه‌ در طول‌ اين‌ مدت‌ نه‌ تنها حجم‌ مغز اين‌ موجود شگفت‌انگيز سه‌ برابر شده‌ است‌، بلكه‌ به‌ علت‌ پيچيدگي‌ مغز، دستها با پنجه‌هاي‌ گيرنده‌ و دستگاه‌ صوتي‌ (حنجره‌) پيشرفته‌ به‌ مرحلة‌ فرهنگ‌سازي‌ رسيده‌ كه‌ در اين‌ ميان‌ ابزارها، زبان‌ گفتاري‌، نظام هاي‌ اجتماعي‌ و شيوه‌هاي‌ گونه‌گون‌ زندگي‌ را پديد آورده‌ است‌. به‌ ديگر سخن‌، تكامل‌ جسمي‌ انسان‌ منجر به‌ فرهنگ‌سازي‌ شده‌ است‌. فرهنگ‌ شامل‌ تمام‌ دستاوردهاي‌ مادي‌ و غيرمادي‌ مي‌باشد كه‌ آن‌ هم‌ پديده‌اي‌ است‌ شگفت‌انگيز زيرا با پيدايش‌ آن‌ تفاوت‌ اساسي‌ بين‌ انسان‌ و ديگر جانداران‌ به‌ وجود آمد كه‌ در اين‌ ميان‌ نه‌ تنها انسان‌ بر تمام‌ جانداران‌ برتري‌ يافت‌ بلكه‌ مايه‌ تنوع‌ در شيوه‌ زندگي‌ جوامع‌ انساني‌ و نيز موجب‌ تنوع‌ رفتاري‌ در بين‌ جوامع‌ گرديده‌ است‌. از آن‌ گذشته‌، تكامل‌ تدريجي‌ فرهنگ‌ كه‌ در بين‌ جوامع‌ انساني‌ يكسان‌ نبوده‌ منجر به‌ نابرابري هاي‌ اقتصادي‌، اجتماعي‌، سياسي‌، علمي‌ و فناوري‌ در بين‌ جوامع‌ گرديده‌ است‌ به‌ طوري‌ كه‌ اكنون‌ گفت‌ و گو از جوامع‌ عقب‌مانده‌، در حال‌ توسعه‌، و توسعه‌ يافته‌ در ميان‌ است‌. اما بررسي‌ سير تكامل‌ فرهنگ‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ معدود نقاطي‌ از جهان‌ ازجمله‌ ايران‌ براي‌ اولين‌ مرحله‌ شكار را پشت‌ سر گذاشته‌ به‌ مرحله‌ كشاورزي‌ يعني‌ توليد غذا و سپس‌ به‌ مرحله‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ رسيده‌اند. بنابراين‌، هدف‌ اين‌ مقاله‌ بررسي‌ سير تكامل‌ فرهنگ‌ در ايران‌ از مرحله‌ شكار و گردآوري‌ خوراك‌، به‌ مرحله‌ كشاورزي‌ ـ دامداري‌ (توليد غذا) و سپس‌ رسيدن‌ به‌ مرحله‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ كه‌ انسان‌ به‌ مشاغل‌ غيركشاورزي‌ ـ دامداري‌ مي‌پردازد.
آنچه‌ مسلم‌ است‌ كشاورزي‌ ـ دامداري‌ حدود ۱۰۰۰۰ سال‌ پيش‌ در مناطقي‌ از زاگرس‌ و خوزستان‌ آغاز گرديد و سپس‌ ايلاميان‌ به‌ عنوان‌ اولين‌ قدم‌ در ايران‌ در نيمه‌ اول‌ هزارة‌ چهارم‌ پيش‌ از ميلاد به‌ مرحله‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ رسيده‌اند. بنابراين‌ ساكنان‌ ايران‌ از معدود مردم‌ جهان‌ مي‌باشند كه‌ از پيشگامان‌ توليد غذا و پديدآورندة‌ تمدن‌ به‌ شمار مي‌آيند.

پيشگفتار
ايران‌ يكي‌ از معدود كشورهاي‌ جهان‌ مي‌باشد كه‌ داراي‌ سابقه‌اي‌ كهن‌ و درخشان‌ است‌. اين‌ كشور يكي‌ از چند كشور جهان‌ است‌ كه‌ بين‌ ۰۰۰/۱۰ تا ۱۱۰۰۰ سال‌ پيش‌ از مرحله‌ شكار و گردآوري‌ غذا به‌ مرحله‌ كشاورزي‌ ـ دامداري‌ يعني‌ توليد غذا و سپس‌ حدود ۵۵۰۰ سال‌ پيش‌ به‌ مرحله‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ رسيده‌ است‌ و از آن‌ پس‌ همواره‌ سهم‌ بزرگي‌ در گسترش‌ تمدن‌ بشر داشته‌ است‌. اما در همايشي‌ با عنوان‌ «مسائل‌ شهرسازي‌ در ايران‌» كه‌ چندي‌ پيش‌ با همكاري‌ دانشگاه‌ شيراز و با شركت‌ مهندسان‌ و دست‌اندركاران‌ شهرسازي‌ برگزار شد، يكي‌ از مهندسان‌ كه‌ رئيس‌ جامعه‌ مهندسين‌ ايران‌ است‌ اظهار داشت‌ كه‌ تا پيش‌ از اسلام‌، شهرنشيني‌ آن‌ طور كه‌ بايد و شايد در ايران‌ وجود نداشته‌ و تخت‌ جمشيد هم‌ پادگاني‌ بيش‌ نبوده‌ است‌. اين‌ گفتار باعث‌ اعتراض‌ شركت‌كنندگان‌ و در امر واقع‌ انگيزه‌اي‌ براي‌ نوشتن‌ اين‌ مقاله‌ شد. بنابراين‌، هدف‌ اين‌ مقاله‌ بررسي‌ سير تكامل‌ فرهنگ‌ و چگونگي‌ پيدايش‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ در ايران‌ از آغاز تا سقوط‌ ساسانيان‌ مي‌باشد.

تعريف‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌
متأسفانه‌ هنوز در ايران‌ در مباحث‌ مربوط‌ به‌ تمدن‌ و فرهنگ‌، مطالبي‌ بيان‌ مي‌شود كه‌ حاكي‌ از برداشت هاي‌ نادرست‌ درباره‌ اين‌ مفاهيم‌ مي‌باشد. براي‌ مثال‌، اسلامي‌ ندوشن‌ در كتابي‌ با عنوان‌ “فرهنگ‌ و شبه‌ فرهنگ‌” از فرهنگ‌ خاص‌ و تمدن‌ سخن‌ به‌ ميان‌ آورده‌ و نوشته‌ است‌:
فرهنگ‌ به‌ معناي‌ خاص‌ به‌ سرمايه‌ معنوي‌ يك‌ قوم‌ گفته‌ مي‌شود، و اين‌ همه‌ آثار ادبي‌ و هنري‌ و فكري‌ را دربرمي‌گيرد، همه‌ آنچه‌ از درون‌ او سرچشمه‌ گرفته‌، و در برون‌ تجلي‌ خود را در “سازندگي‌” يافته‌ است‌. اين‌ سازندگي‌، اگر بيشتر متوجه‌ برآوردن‌ حوائج‌ مادي‌ و جسماني‌ اجتماع‌ باشد، نام‌ تمدن‌ به‌ خود مي‌گيرد، و اگر بيشتر به‌ اقناع‌ نيازهاي‌ معنوي‌ و غيرانتفاعي‌ و غيرقابل‌ تقويم‌ او، نام‌ فرهنگ‌… (فرهنگ‌ و شبه‌ فرهنگ‌، ص‌ ۳۷)
اما واژه‌ فرهنگ‌ در دانش‌ انسان‌شناسي‌ (Anthropology) كه‌ اين‌ واژه‌ ركن‌ اساسي‌ آن‌ را تشكيل‌ مي‌دهد به‌ تمام‌ دستاوردهاي‌ انسان‌ و با به‌ عبارتي‌ آنچه‌ را كه‌ انسان‌ پديد مي‌آورد و مي‌آموزد اطلاق‌ مي‌شود. بر اين‌ اساس‌، واژة‌ فرهنگ‌ تمام‌ دستاوردهاي‌ مادي‌ و غيرمادي‌ انسان‌ و يا به‌ عبارتي‌ آنچه‌ را كه‌ انسان‌ پديد مي‌آورد و مي‌آموزد در برمي‌گيرد. واژه‌ فرهنگ‌ آن‌گونه‌ كه‌ در انسان‌شناسي‌ رايج‌ است‌. در سال‌ ۱۸۷۱ ميلادي‌ به‌ وسيله‌ يكي‌ از انسان‌شناسان‌ انگليسي‌ به‌ نام‌ ادوارد تايلور ارائه‌ گرديد. نامبرده‌ فرهنگ‌ چنين‌ تعريف‌ كرده‌ است‌:
فرهنگ‌ يا تمدن‌ آن‌ كليت‌ پيچيده‌ است‌ كه‌ شامل‌ اعتقادات‌، هنر، اخلاقيات‌، قانون‌، آداب‌ و رسوم‌ و هرگونه‌ توانايي‌ دعاداتي‌ كه‌ انسان‌ به‌ عنوان‌ عضوي‌ از جامعه‌ كسب‌ مي‌كند.
(Primitive Culture. P.1)

مشخصات‌ تمدن‌
با توجه‌ به‌ تعريف‌ ياد شده‌ متوجه‌ مي‌شويم‌ كه‌ تمدن‌ و فرهنگ‌ يكي‌ مي‌باشند. اما اكنون‌ در انسان‌شناسي‌ تمدن‌ به‌ عنوان‌ مرحله‌اي‌ از تكامل‌ فرهنگ‌ در نظر گرفته‌ شده‌ است‌ كه‌ حدود ۵۵۰۰ تا ۶۰۰۰ سال‌ پيش‌ در معدود نقاطي‌ از دنيا ازجمله‌ ايران‌ پديد آمده‌ است‌ كه‌ ويژگي هاي‌ آن‌ به‌ شرح‌ زير مي‌باشد:

۱ـ شهرنشيني‌
يكي‌ از ويژگي هاي‌ مرحله‌ تمدن‌ پيدايش‌ زندگي‌ شهرنشيني‌ مي‌باشد كه‌ براي‌ اولين‌ بار جمعيت‌ نسبتاً زيادي‌ در يك‌ محل‌ تجمع‌ كرده‌ و معمولاً به‌ مشاغل‌ غيركشاورزي‌ ـ دامداري‌ چون‌ امور اداري‌، بازرگاني‌، ديني‌، آموزشي‌، لشكري‌، پيشه‌وري‌ و غيره‌ اشتغال‌ ورزيده‌اند. به‌ ديگر سخن‌، زندگي‌ شهري‌ مبتني‌ بر تخصص‌ و تقسيم‌ كار پيچيده‌ است‌.

۲ـ دولت‌
يكي‌ ديگر از ويژگي هاي‌ تمدن‌، همانا پيدايش‌ سازمان‌ پيچيده‌اي‌ به‌ نام‌ دولت‌ (STATE) است‌ كه‌ تا پيش‌ از آن‌ جوامع‌ انساني‌ در سراسر گيتي‌ به‌ صورت‌ دسته‌ (BAND) و قبيله‌ (TRIBE) و بر اساس‌ خويشاوندي‌ سازمان‌يافته‌ بودند . دولت‌ در مقايسه‌ با نظام‌ دسته‌اي‌ و يا قبيله‌اي‌ داراي‌ چند تفاوت‌ اساسي‌ مي‌باشد كه‌ عبارتند از: ۱) دولت‌ سازمان‌ پيچيده‌اي‌ است‌ كه‌ از اجزاء مرتبط‌ باهم‌ كه‌ هريك‌ كاركرد جداگانه‌اي‌ دارد تشكيل‌ شده‌ است‌، به‌ عبارتي‌، دولت‌ از اجزائي‌ تشكيل‌ شده‌ است‌ كه‌ هريك‌ به‌ امور خاصي‌ مي‌پردازد. ۲) دولت‌ نظامي‌ فراخويشاوندي‌ و فراقبيله‌اي‌ است‌ كه‌ دسته‌ها و قبايل‌ گوناگون‌ را دربرمي‌گيرد و منطقه‌ وسيعي‌ را در اختيار دارد. ۳) دولت‌ داراي‌ قهوه‌ قهريه‌ است‌ كه‌ توان‌ تنبيه‌ اعم‌ از كشتن‌، زنداني‌ كردن‌، بركناري‌ از كار، جريمه‌، تبعيد و بالاخره‌ اخذ ماليات‌ از شهروندان‌ را دارد. ۴) دولت‌ سنتي‌ آن‌ زمان‌ نه‌ تنها مالكيت‌ بخش‌ وسيعي‌ از مراتع‌ و اراضي‌ كشاورزي‌ را در اختيار داشته‌ بلكه‌ بر جان‌ و مال‌ مردم‌ تسلط‌ يافته‌ و ناظر برفعاليت هاي‌ اعضاء جامعه‌ مي‌باشد؛ ۵) دولت‌ سنتي‌ باستاني‌ مشروعيت‌ خود را از طريق‌ ماوراء الطبيعه‌، صرف‌نظر از پرستش‌ تك‌ خدايي‌ يا چند خدايي‌ كسب‌ مي‌كرد به‌ طوري‌ كه‌ دين‌ و سياست‌ باهم‌ آميخته‌ بود.

۳ـ جامعه‌ طبقاتي‌
وجود مازاد فراورده‌هاي‌ كشاورزي‌ ـ دامي‌، توزيع‌ نابرابر قدرت‌ و مالكيت‌ زمين‌، تقسيم‌ كار بر اساس‌ فعاليت هاي‌ متنوع‌ و تخصصي‌، منجر به‌ پيدايش‌ جامعه‌ طبقاتي‌ در اين‌ مرحله‌ از تكامل‌ فرهنگ‌ گرديد. در جوامع‌ باستاني‌ كه‌ به‌ مرحله‌ تمدن‌ رسيده‌ بودند دو قشر يعني‌ اهل‌ شمشير (جنگيان‌) و اهل‌ قلم‌ (روحانيون‌) در رأس‌ قرار داشتند و بقيه‌ اقشار چون‌ بازرگانان‌ و پيشه‌وران‌، كشاورزان‌ و دامداران‌ و ديگر اقشار در ردة‌ پايين‌تر قرار مي‌گرفتند.

۴ـ خط‌
يكي‌ ديگر از ويژگي هاي‌ تمدن‌ همانا اختراع‌ خط‌ است‌ كه‌ با پيدايش‌ آن‌ دورة‌ تاريخي‌ آغاز مي‌شود. تعداد معدودي‌ از جوامع‌ در خاورميانه‌ مانند مصر، سومر، و ايلام‌ (در ايران‌) براي‌ اولين‌ بار وارد مرحله‌ تاريخي‌ شدند كه‌ اين‌ امر يكي‌ ديگر از خدمات‌ مردم‌ اين‌ سامان‌ به‌ پيشرفت‌ فرهنگ‌ بشري‌ به‌ شمار مي‌آيد. خط‌ نوعي‌ نمادسازي‌ است‌ كه‌ براي‌ آواها يعني‌ كوچك ترين‌ واحد زبان‌، علائمي‌ اختراع‌ و به‌ كار گرفته‌ شده‌ است‌. شكي‌ نيست‌ كه‌ بدون‌ اختراع‌ خط‌، انسان‌ نمي‌توانسته‌ است‌ به‌ پيشرفت هاي‌ شگفت‌ علمي‌ و فناوري‌ كنوني‌ نايل‌ آيد. اما خط‌ داراي‌ كاركردهاي‌ گوناگوني‌ از قبيل‌ ثبت‌ كاركنان‌، داراييها، درآمد و مخارج‌ دولت‌، دستورات‌ ديني‌، رويدادها، انجام‌ مكاتبات‌، و نيز ثبت‌ دانسته‌ها و يا دانش هاي‌ گوناگون‌ بوده‌ است‌. از بركت‌ اين‌ اختراع‌، اكنون‌ اطلاعات‌ ارزنده‌اي‌ درباره‌ جوامع‌ باستاني‌ چند هزارة‌ پيش‌ به‌ دست‌ آمده‌ است‌.

۵ـ گسترش‌ تجارت‌
پيدايش‌ مرحله‌ تمدن‌، شاهد گسترش‌ تجارت‌ و شكوفايي‌ اقتصاد بوده‌ است‌. شهرهاي‌ باستاني‌ مراكز تجاري‌، ديني‌، اداري‌، آموزش‌ و نيز محل‌ فعاليت‌ پيشه‌وراني‌ كه‌ مصنوعات‌ گوناگوني‌ ساخته‌اند، بوده‌اند.

۶ـ هنر و معماري‌
در مرحله‌ تمدن‌، هنر و معماري‌ به‌ طور بي‌سابقه‌اي‌ رونق‌ پيدا كرده‌. آثار معماري‌ و هنري‌ شهرهاي‌ باستاني‌ در شوش‌، چغازنبيل‌، تخت‌ جمشيد (پارس‌ شهر) و ديگر شهرهاي‌ باستاني‌ خاورميانه‌ حاكي‌ از گسترش‌ و رونق‌ هنر و معماري‌ مي‌باشد.

سير تكامل‌ فرهنگ‌ و پيدايش‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ در ايران‌
خرابه‌هاي‌ شهرهاي‌ كهن‌ چون‌ ري‌، همدان‌، شوش‌، انشان‌، استخر، بيشابور، فيروزآباد و غيره‌، گواه‌ بر شهرنشيني‌ و تمدن‌ در ايران‌ مي‌باشد. بررسيهاي‌ باستان‌شناسي‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ ايلاميان‌ دست‌كم‌ در هزارة‌ چهارم‌ پيش‌ از ميلاد به‌ مرحله‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ رسيده‌اند و از آن‌ پس‌ شهرنشيني‌ و تمدن‌ در ايران‌ ادامه‌ يافته‌ است‌. اما براي‌ پي‌ بردن‌ به‌ علل‌ پيدايش‌ اين‌ پديده‌، ناگزيريم‌ سير تكامل‌ فرهنگ‌ را به‌ اختصار بررسي‌ كنيم‌.

۱ـ مرحله‌ ديرينه‌ سنگي‌ (شكار و گردآوري‌ غذا)
دانش‌ انسان‌شناسي‌ سير تكامل‌ فرهنگ‌، فرهنگ‌ را به‌ پنج‌ مرحله‌ به‌ شرح‌ زير تقسيم‌ كرده‌ است‌ : مرحله‌ ديرينه‌ سنگي‌ كهن‌ترين‌ و طولاني‌ترين‌ مرحله‌ تكامل‌ فرهنگ‌ مي‌باشد كه‌ از حدود ۳ ميليون‌ آغاز و تا حدود ۱۶۰۰۰ سال‌ پيش‌ داشته‌ است‌. البته‌ هنوز جوامعي‌ وجود دارند كه‌ از اين‌ مرحله‌ فراتر نرفته‌اند. ويژگي هاي‌ كلي‌ اين‌ مرحله‌ عبارتند از: ۱) عدم‌ توليد غذا و شيوه‌ معيشت‌ مبتني‌ بر شكار و گردآوري‌ خوراك‌، ۲) استفاده‌ از ابزارهاي‌ غيرفلزي‌، ۳) زندگي‌ خانه‌ به‌ دوش‌، ۴) فقدان‌ ده‌ و شهر، و تجمع‌ معدودي‌ خانوار در يك‌ اردو، ۵) تساوي‌ حقوق‌ و فقدان‌ نابرابري هاي‌ اجتماعي‌، سياسي‌ و اقتصادي‌، ۶) نبود دولت‌.
كهن‌ترين‌ بازمانده‌هاي‌ مربوط‌ به‌ اين‌ دوره‌ در ايران‌، به‌ وسيله‌ فرانك‌ هول‌ و همكاران‌ او در محلي‌ به‌ نام‌ گرّارجنه‌ (اجنه‌) در جنوب‌ خرم‌آباد به‌ دست‌ آمد، كه‌ قدمت‌ آنها حدود ۴۵۰۰۰ سال‌ مي‌باشد.
فرانك‌ هول‌ درباره‌ محل هاي‌ مربوط‌ به‌ ديرينه‌ سنگي‌ (زبرين‌) در نواحي‌ خرم‌آباد مي‌نويسد:
بهترين‌ اطلاعات‌ ما راجع‌ به‌ سكونت‌ و نحوة‌ امرار معاش‌ انسان هاي‌ اواخر «پلاستوسن‌» مربوط‌ به‌ درة‌ خرم‌آباد ] درة‌ خرم‌آباد [ واقع‌ در جنوب‌ غربي‌ ايران‌ مي‌باشد. دره‌ خرم‌آباد به‌ طول‌ ۱۵ كيلومتر و به‌ عرض‌ ۱۰ كيلومتر بين‌ كوه هاي‌ آهكي‌ به‌ موازات‌ هم‌ كشيده‌ شده‌ است‌. كوه هاي‌ اطراف‌ به‌ صورت‌ يك‌ منبع‌ ذخيره‌ آب‌ درآمده‌ و در نتيجه‌ برخلاف‌ درهاي‌ لرستان‌، دره‌ خرم‌آباد داراي‌ چشمه‌هاي‌ آب‌ خنك‌ و تعدادي‌ غار مي‌باشد… كه‌ به‌ وسيله‌ انسانهاي‌ پيش‌ از تاريخ‌ اشغال‌ گرديده‌… تاكنون‌ ما هفده‌ محل‌ اقامتگاه هاي‌ انساني‌ دوره‌ پالئوليتيك‌ ] ديرينه‌ سنگي‌ [ را در اين‌ دره‌ يافته‌ايم‌… از اين‌ هفده‌ غار، دست‌كم‌ پنج‌ غار از آنها مربوط‌ به‌ پالئوليتيك‌ ميانه‌ ] ديرينه‌ سنگي‌ [ بوده‌ و شامل‌ ابزارهاي‌ موستري‌، و شش‌ غار ديگر متعلق‌ به‌ پالئوليتيك‌ فوقاني‌ ] ديرينه‌ سنگي‌ زبرين‌ [ كه‌ شامل‌ ابزارهاي‌ بارادوستي‌ ] برادُستي‌؟ [ بوده‌ است‌. دو غار ديگر مربوط‌ به‌ پايان‌ پالئوليتيك‌ فوقاني‌ ] ديرينه‌ سنگي‌ زبرين‌ [ و شامل‌ ابزارهاي‌ زرارزي‌ بوده‌… (دورة‌ پيش‌ از تاريخ‌ در جنوب‌ غربي‌ ايران‌ «لرستان‌» ص‌ ۱۶)
حدود ۹۰۰۰ ابزار سنگي‌ و ۶۰۰۰ قطعه‌ استخوان‌ جانوران‌ در حفاري‌ از غارهاي‌ مورد نظر به‌ دست‌ آمد كه‌ شامل‌ سر نيزه‌هاي‌ موستري‌، قلمهاي‌ حكاكي‌، مته‌، چاقوي‌ سنگي‌، رنده‌، و غيره‌ بوده‌ است‌. اما بررسي‌ استخوان ها نشان‌ مي‌دهد كه‌ شكارچيان‌ حيوانات‌ گونه‌گوني‌ را شكار مي‌كرده‌اند از آن‌ جمله‌: ميش‌ و قوچ‌ كوهي‌، بز، پازن‌، گاو وحشي‌، گورخر، غزال‌، خوك‌ وحشي‌، گوزن‌ قرمز، پلنگ‌، روباه‌، خرگوش‌، كبك‌، مرغابي‌، غاز و غيره‌. بازمانده‌ حيوانات‌ و پرندگان‌ حاكي‌ از آنست‌ كه‌ شكارچيان‌ از لحاظ‌ غذا وضعيت‌ بسيار مناسبي‌ داشته‌اند. زيرا، با شكار حيوانات‌ بزرگ‌ جثه‌اي‌ چون‌ گورخر، گاو وحشي‌، گوزن‌، بز و ميش‌ وحشي‌، توانسته‌اند به‌ آساني‌ غذا مورد نياز خود را به‌ دست‌ آورند.

ميانه‌ سنگي‌
مرحله‌ ميانه‌ سنگي‌ كه‌ همانا گذر از مرحله‌ ديرينه‌ سنگي‌ (شكار و گردآوري‌) به‌ مرحله‌ نوسنگي‌ (توليد غذا) مي‌باشد، دست‌كم‌ حدود ۱۶۰۰۰ سال‌ پيش‌ ابتدا در خاورميانه‌ آغاز گرديد. مهمترين‌ ويژگي‌ اين‌ دوره‌ تأكيد بر گردآوري‌ يا حاصل‌ چيني‌ به‌ ويژه‌ استفاده‌ از دانه‌هاي‌ غلات‌ و نباتات‌ وحشي‌ مي‌باشد. زيرا، كاهش‌ حيوانات‌ مورد شكار در بعضي‌ از مناطق‌ خاورميانه‌، باعث‌ گرديد تا ساكنان‌ آن‌ مناطق‌ بيشترين‌ قسمت‌ غذاي‌ مورد نياز خود را از طريق‌ حاصل‌ چنين‌ به‌ دست‌ آورند.

نوسنگي‌
مرحله‌ نوسنگي‌ كه‌ گوردن‌ چايلد آن‌ را انقلاب‌ نوسنگي‌ ناميده‌ است‌ حدود ۱۱۰۰۰ سال‌ پيش‌ ابتدا در خاورميانه‌ ازجمله‌ ايران‌ آغاز گرديد. در اين‌ مرحله‌ ساكنان‌ بعضي‌ از نقاط‌ خاورميانه‌ موفق‌ شدند ابتدا نباتاتي‌ چون‌ جو و گندم‌، و بعضي‌ از حيوانات‌ مانند بز و ميش‌ را اهلي‌ كنند. ناگفته‌ آشكار است‌ كه‌ اين‌ حيوانات‌ و نباتات‌ به‌ طور وحشي‌ در ايران‌ و خاورميانه‌ وجود داشته‌ و دارند. آنچه‌ مسلم‌ است‌ انسان‌ در اين‌ مرحله‌ پس‌ از گذشت‌ ميليونها سال‌، براي‌ اولين‌ بار توانست‌ از طريق‌ كشاورزي‌ ـ دامداري‌ غذاي‌ مورد نياز خود را توليد كند. به‌ طور كلي‌ مرحله‌ نوسنگي‌ همانا مرحله‌ كشاورزي‌ ـ دامداري‌ توأم‌ باده‌نشيني‌ يا يكجانشيني‌ است‌. با گذشت‌ زمان‌، نه‌ تنها حيوانات‌ و نباتات‌ گوناگوني‌ اهلي‌ گرديد بلكه‌ پيشرفت‌ ابزارهاي‌ كشاورزي‌، استفاده‌ از نيروي‌ حيوانات‌ براي‌ امور كشاورزي‌ و نيز رايج‌ شدن‌ آبياري‌، روي‌ هم‌ رفته‌ باعث‌ افزايش‌ بازدهي‌ بيشتر محصولات‌ و وجود مازاد گرديد. از آن‌ گذشته‌، اختراع‌ سفال‌سازي‌ و بافندگي‌ در ايران‌ و خاورميانه‌ كه‌ حدود ۷۰۰۰ سال‌ پيش‌ صورت‌ گرفت‌، زمينه‌ و پيشرفت هاي‌ بعدي‌ يعني‌ پيدايش‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ را فراهم‌ آورد، زيرا پيدايش‌ تمدن‌ در گروه‌ مازاد فراورده‌هاي‌ كشاورزي‌ ـ دامداري‌ مي‌باشد.
مرحله‌ نوسنگي‌ در مقايسه‌ با مراحل‌ پيشين‌ داراي‌ ويژگي ها و پيامدهايي‌ است‌ كه‌ مهمترين‌ آنها عبارتند از: ۱) توليد غذا، ۲) ده‌نشيني‌ و تجمع‌ جمعيت‌ بيشتر در يك‌ محل‌، ۳) وابسته‌ شدن‌ به‌ زمين‌ ۴) بهره‌گيري‌ از نيروي‌ حيوانات‌ در امور كشاورزي‌، حمل‌ و نقل‌، و نيز در ميدان هاي‌ نبرد، ۵) مازاد محصولات‌ كشاورزي‌ ـ دامي‌ كه‌ زمينه‌ نابرابري‌ اجتماعي‌ را فراهم‌ آورد، ۶) اختراع‌ سفال‌سازي‌ و بافندگي‌. قديم‌ترين‌ آثار بافندگي‌ در نزديكي‌ دهلُران‌ (پشتكوه‌ لرستان‌) پيدا شده‌ است‌. فرانك‌ هول‌ در بررسي‌ يكي‌ از دهات‌ باستاني‌ موفق‌ به‌ يافتن‌ نقش‌ حصير بر كف‌ قيراندود خانه‌ها گرديد.
آثار دهات‌ باستاني‌ به‌ ويژه‌ در غرب‌ ايران‌ كه‌ به‌ وسيله‌ پروفسور فرانك‌ هول‌ و ديگر باستان‌شناسان‌ حفاري‌ شده‌اند، همگي‌ نشان‌دهنده‌ آنست‌ كه‌ ايران‌ يكي‌ از معدود كشورهاي‌ جهان‌ است‌ كه‌ وارد مرحله‌ توليد غذا شده‌ است‌. (Frank Hole 1987. pp. 29-107) 

مرحله‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌
اين‌ مرحله‌ حدود ۶۰۰۰ سال‌ پيش‌ ابتدا در خاورميانه‌ و ايران‌ آغاز گرديد. گوردن‌ چايلد از اين‌ مرحله‌ با عنوان‌ انقلاب‌ شهرنشيني‌ ياد كرده‌ است‌. در صفحات‌ پيش‌ به‌ ويژگي هاي‌ اين‌ مرحله‌ اشاره‌ كرديم‌. چنان‌ كه‌ مي‌دانيم‌، در اين‌ مرحله‌ براي‌ اولين‌ بار جمعيت‌ نسبتاً زيادي‌ به‌ امور غيركشاورزي‌ ـ دامداري‌ پرداخته‌ و در يك‌ محل‌ يعني‌ شهر گرد آمدند. اهميت‌ اين‌ مرحله‌ در آنست‌ كه‌ به‌ علت‌ ضبط‌ مازاد فراورده‌هاي‌ كشاورزي‌ ـ دامداري‌ به‌ صورت‌ ماليات‌ يا بهره‌ مالكانه‌، و توزيع‌ مجدد آن‌؛ جمعيت‌ زيادي‌ به‌ فعاليت هاي‌ گوناگوني‌ پرداختند كه‌ چنين‌ وضعي‌ زمينه‌ پيدايش‌ علوم‌، اختراعات‌ و نوآوري ها را كه‌ موجب‌ پيشرفت‌ بشر بوده‌ فراهم‌ آورد. از اين‌رو مي‌توان‌ با قاطعيت‌ گفت‌ كه‌ مردم‌ خاورميانه‌ و ايران‌ سهم‌ بزرگي‌ در پيدايش‌ و تداوم‌ تمدن‌ كه‌ سرانجام‌ منجر به‌ انقلاب‌ صنعتي‌ گرديد، داشته‌اند.
اما بررسيهاي‌ باستان‌شناسي‌ كه‌ در طول‌ چند دهه‌ گذشته‌ در مناطقي‌ از ايران‌ انجام‌ گرفته‌ حاكي‌ از آنست‌ كه‌ شهرنشيني‌ و تمدن‌ از نيمه‌ اول‌ هزار چهارم‌ پيش‌ از ميلاد ابتدا در جنوب‌ غربي‌ ايران‌ و سپس‌ در مناطق‌ ديگر چون‌ جنوب‌، شرق‌، جنوب‌ شرقي‌، و مركز اين‌ سرزمين‌ آغاز گرديده‌ است‌ ( Hole, 1987 ، يوسف‌زاده‌ ۱۳۶۸، Sumne, 1974 ، Caldwell 1967 ، Lumberg-Karlovsky 1973 ، Hamblin 1973 ، Tosi 1978 ) .
ايلاميان‌ اولي‌ قومي‌ بودند كه‌ براي‌ اولين‌ به‌ مرحله‌ تمدن‌ رسيده‌اند. سرزمين‌ ايلام‌ شامل‌ استان هاي‌ خوزستان‌، لرستان‌ (پيشكوه‌، و پشتكوه‌ كه‌ اكنون‌ ايلام‌ ناميده‌ مي‌شود) قسمت‌ زيادي‌ از استان هاي‌ چهارمحال‌ و بختياري‌، كهكيلويه‌ ـ بويراحمد، بوشهر و استان‌ فارس‌ بوده‌ است‌ . هرچند هنوز معدودي‌ از شهرهاي‌ ايلام‌ چون‌ شوش‌، هوپشن‌، انشان‌، داكتو شناخته‌ شده‌اند، با اين‌ حال‌ محل‌ بعضي‌ از شهرها از هيدالي‌، اوان‌ و غيره‌ هنوز ناشناخته‌ مانده‌اند. آثار شهرهاي‌ باستاني‌ شوش‌ و انشان‌ و نيز معبد چغازنبيل‌ نشان‌دهندة‌ شكوفايي‌ و عظمت‌ تمدن‌ ايلاميان‌ مي‌باشد. افزون‌ بر اين‌، گزارش هاي‌ سلاطين‌ بابل‌ و آشور كه‌ بارها با ايلاميان‌ درگيري‌ داشته‌اند نيز بيانگر پيشرفت‌ تمدن‌ اين‌ قوم‌ بوده‌ است‌. گزارش‌ آشور بانيپال‌ كه‌ در پاييز ۶۴۶ ق‌.م‌.، شهر شوش‌ پايتخت‌ ايلاميان‌ (عيلاميان‌) تسخير كرده‌، از تجملات‌ دربار سلاطين‌ ايلامي‌ سخن‌ به‌ ميان‌ آورده‌ است‌ كه‌ والتر هينتس‌ پاره‌ از آنها را به‌ شرح‌ زير نقل‌ كرده‌ است‌:
«در بازگشتم‌ از انشان‌، بر شوش‌ غالب‌ شدم‌، شهر بزرگ‌ و مقدس‌، مكان‌ خدايان‌ دشمنان‌ من‌، من‌ قصرهاي‌ ايشان‌ را اشغال‌ كردم‌ و در آنجا راحت‌ ماندم‌… من‌ خزاين‌ ايشان‌ را گشودم‌، خزايني‌ كه‌ مملو از طلا و نقره‌ بود، غنايم‌ و ثروتهايي‌ كه‌ توسط‌ شاهان‌ پيشين‌ عيلام‌ تا آخرين‌ نفر گردآوري‌ شد، شده‌ بود به‌ جز من‌ هيچ‌ فاتح‌ ديگري‌ بر آنها دست‌ نيافته‌ بود». فاتح‌ شرح‌ كاملي‌ از جزئيات‌ گنجينه‌ها و تاراج‌ گستردة‌ خود به‌ دست‌ مي‌دهد كه‌ مشتمل‌ بوده‌ است‌ بر پارچه‌، زيورآلات‌، نشانهاي‌ سلطنتي‌، اسلحه‌، «و همة‌ وسايل‌ قصر سلطنتي‌ كه‌ شاه‌ روي‌ آنها مي‌نشست‌ يا مي‌خوابيد، ظروفي‌ كه‌ براي‌ غذا به‌ كار مي‌برد، ظروفي‌ براي‌ شستشو و استحمام‌، ارابه‌هاي‌ پيروزي‌ و جنگي‌، كه‌ با طلا و كهربا زينت‌ شده‌ بود، اسب‌ها و قاطرها با يراق‌آلات‌ طلايي‌ و نقره‌اي‌شان‌ و همه‌ اينها را من‌ به‌ آشور بردم‌» (دنياي‌ گمشده‌ عيلام‌. ص‌ ۱۸۶).
بدون‌ ترديد آثار بعضي‌ از شهرهاي‌ باستاني‌ ايران‌ هنوز كشف‌ نشده‌اند اما بررسي هاي‌ باستان‌شناسان‌ در چند دهه‌ اخير منجر به‌ يافتن‌ معدودي‌ از اين‌ شهرها شده‌ است‌. چنان‌ كه‌ چند هيئت‌ باستان‌شناسي‌ از سال‌ ۱۹۶۷ به‌ بعد، موفق‌ شدند كه‌ در كرمان‌ و سيستان‌ آثار چند شهر باستاني‌ را چون‌ تپه‌ يحيي‌ (Lamberg-Karlovsky, 1970, 1973) ، تل‌ ابليس‌
(Caldwel, 1967) ، و شهر سوخته‌ (Tosi, 1972, 1978).
بهرحال‌، آنچه‌ مسلم‌ است‌، ايران‌ حدود ۵۵۰۰ سال‌ پيش‌ وارد مرحله‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ شده‌ است‌. اما چنان‌ كه‌ اشاره‌ شد ويرانه‌هاي‌ شهرهاي‌ باستاني‌ ايران‌ هنوز حفاري‌ نشده‌اند و صدها سال‌ طول‌ مي‌كشد تا تمام‌ آنها به‌ طور كامل‌ خاك‌برداري‌ شوند.
گسترش‌ شهرنشيني‌ از زمان‌ هخامنشيان‌ تا سقوط‌ ساسانيان‌
شكست‌ ايلام‌ از آشور بانيپال‌ در جنگهاي‌ ۶۴۷ و ۶۴۶ پيش‌ از ميلاد، به‌ گونه‌اي‌ اين‌ كشور را ضعيف‌ كرد كه‌ سرانجام‌ پارسيان‌ به‌ رهبري‌ كوروش‌ كبير، آن‌ را تسخير كردند. ايرانيان‌ كه‌ در هزارة‌ اول‌ پيش‌ از ميلاد وارد ايران‌ شدند، از دو شعبه‌ ماد و پارس‌ تشكيل‌ شدند. پارس ها در قسمتي‌ از لرستان‌، بختياري‌، خوزستان‌ و فارس‌ مستقر شد و سرانجام‌ امپراطوري‌ هخامنشي‌ را (۵۵۰ـ۳۳۰ پ‌.م‌) تأسيس‌ كردند. اين‌ امپراطوري‌ عظيم‌ كه‌ مرزهاي‌ آن‌ از مرزهاي‌ غربي‌ چين‌ تا بالكان‌ و از خليج‌فارس‌ تا ماوراء قفقاز گسترده‌ بود شامل‌ كشورهاي‌ كنوني‌ افغانستان‌، تاجيكستان‌، تركمنستان‌، ايران‌، ارمنستان‌، آذربايجان‌، گرجستان‌، تركيه‌، يونان‌، مقدونيه‌، مصر، اردن‌، سوريه‌، لبنان‌، عراق‌، فلسطين‌، عربستان‌ و امارات‌ متحده‌ عربي‌ بوده‌ است‌. اداره‌ كردن‌ امپراطوري‌ با چنان‌ وسعتي‌ آن‌ هم‌ در زماني‌ كه‌ از وسايل‌ نقليه‌ سريع‌السير كنوني‌ خبري‌ نبوده‌ است‌، نبوغ‌ ايرانيان‌ را در مديريت‌ و كشورداري‌ آشكار مي‌سازد. بهررودي‌، هخامنشيان‌ با احداث‌ جاده‌ها، تأمين‌ امنيت‌ راه هاي‌ تجاري‌ و برقراري‌ ارتباط‌ بين‌ جوامع‌ مختلف‌، موجب‌ شكوفايي‌ تجارت‌ و شهرنشيني‌ در سراسر امپراطوري‌ را فراهم‌ كردند هايدماري‌ كخ‌ در بررسي‌ الواح‌ بايگاني‌ تخت‌ جمشيد (به‌ قول‌ يونانيها شهر پارسها) اسامي‌ شهر و مراكز اداري‌ ساتراپي‌ پارس‌ را كه‌ تعداد آنها قابل‌ ملاحظه‌ است‌، درج‌ كرده‌ است‌ (از زبان‌ داريوش‌، صص‌ ۸۴) . نامبرده‌ حتي‌ اسامي‌ شهرها و چاپارخانه‌هاي‌ بين‌ تخت‌جمشيد و شوش‌ را مشخص‌ نموده‌ كه‌ روي هم رفته‌ وجود آن‌ همه‌ شهر مايه‌ شگفتي‌ است‌. در كتيبه‌ داريوش‌ نيز با آن‌ كه‌ اغلب‌ نام‌ ايالات‌ و دژها را برده‌ و كمتر از شهر نامي‌ به‌ ميان‌ آورده‌ است‌، با اين‌ حال‌ نام‌ پنج‌ شهر را ذكر كرده‌ است‌ كه‌ عبارتند رَگه‌ (ري‌)، ماروش‌، و كودُروُش‌ درماد، و يشپَ وُزاتيش‌ در پارت‌، تاروا و اووادئيچ‌يُ در پارس‌ . تهيه‌ ليستي‌ از شهرهاي‌ هخامنشي‌ از حوصله‌ اين‌ مقاله‌ خارج‌ است‌. اما با مراجعه‌ به‌ كتيبه‌ها، كتب‌ تاريخي‌ و جغرافيايي‌ به‌ ويژه‌ نوشته‌هاي‌ بطلميوس‌ و ديگران‌ و نيز الواح‌ بايلي‌ و غيره‌ مي‌توان‌ دريافت‌ كه‌ شهرهاي‌ زيادي‌ وجود داشته‌ است‌. به‌ طور كلي‌ در زمان‌ هخامنشيان‌، تمدن‌ شهرنشيني‌ به‌ طور بي‌سابقه‌اي‌ گسترش‌ يافت‌. آنچه‌ مسلم‌ است‌، دورة‌ هخامنشيان‌ را بايد دورة‌ طلايي‌ ايران‌ ناميد، زيرا ايرانيان‌ از لحاظ‌ قدرت‌، ثروت‌، هنر و اعتبار بين‌المللي‌ در جهان‌ بي‌همتا بودند .
شهرنشيني‌ و تمدن‌ در دورة‌ پس‌ از هخامنشي‌ همچنان‌ رونق‌ داشت‌ و در زمان‌ ساسانيان‌ باز هم‌ شاهد گسترش‌ كشاورزي‌، تجارت‌، صنعت‌ و در نتيجه‌ گسترش‌ شهرنشيني‌ و تمدن‌ مي‌باشيم‌. با مراجعه‌ به‌ جغرافياي‌ موسي‌ خورني‌ ارمني‌، و نيز كتابهاي‌ مسالك‌ و ممالك‌ (ابن‌ خرداته‌) مسالك‌ و ممالك‌ (اصطخري‌)، فتوح‌البلدان‌ بلاذري‌، تاريخ‌ يعقوبي‌ و تاريخ‌ ايران‌ (كمبريج‌) متوجه‌ مي‌شويم‌ كه‌ در زمان‌ ساسانيان‌ شهرهاي‌ گونه‌گوني‌ در قلمرو امپراطوري‌ وجود داشته‌ است‌ كه‌ روي‌ هم‌ رفته‌ نشان‌دهندة‌ پيشرفت‌ تمدن‌ و شهرنشيني‌ در اين‌ سرزمين‌ كهن‌ بوده‌ است‌.

قبل از خرید: توضیحات محصول را به خوبی بخوانید و در صورت نیاز به راهنمایی از بخش کاربری و سیستم تیکت استفاده نمایید .
بعد از خرید: تنها راه پشتیبانی محصولات سیستم تیکت می باشد .
بعد از خرید: از پنل کاربری محصول خود را دریافت نمایید . برای دریافت آخرین نسخه محصولات و دسترسی همیشگی به محصولات خریداری شده حتما در سایت عضو شوید .

افزودن به سبد خرید
0