قیمت محصول :     56000 تومان
  افزودن به سبد خرید

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.

معماری اسلامی حمام

بازدیدها: 3

این فایل در قالب ورد Word در ۱۱۲ صفجه تهیه و تظیم و در آن به معماری اسلامی حمام پرداخته است.
حمام پیش از اسلام
شواهد تاریخی نشان می دهد ایرانیان از دیرباز با حمام آشنا بودند.اهمیت حمام و آیین های شستشوو به تبع آن توجه به بنای حمام با توجه به اهمیتی که پاکیزگی روان و تن در ادیان مختلف ایرانی وجود دارد قابل درک است.به علاوه همواره در فرهنگ ایران نگاهی توامان به پاکیزگی روان و تن شده است.(۱)
در ادیان مختلف آیین شستشو،غسل و تطهیر از اهمیت ویژه ای برخوردار است،طبق مدارک موجود توجه به پاکیزگی و طهارت در ایران زمین به دوران قدیم حتی پیش از زرتشت می ر سد.در قبل از اسلام،پیروان آیین مهر و زرتشت به پاکیزگی توجه داشته وکلمه پادیا و (پادیاوی یعنی غسل،وضو،پاک کردن و پاکیزه نگه داشتن و واژه پاسیو هم به همین منظور است)از آن زمان ریشه می گیرد.پاتیو همان محل تمیز کردن و در مساجد به وضو خانه گفته می شود.این واژه در زبان فرانسه به پاتیو تبدیل شده و دوباره به ایران بازگشته و به صورت پاسیو به کار گرفته شده است.بنابراین نیاز بشر به محلی برای شستشو و تطهیر،موجب احداث حمام ها شده است.(۵)طبق مدارک باستان شناسی از دوره پیش از اسلام،آثار به جا مانده از حمام های خصوصی در کاخ تخت جمشید(دوره هخامنشی) و کاخ آشور(دوره اشکانی)یافت شده است.(۲)
حمام در دوران اسلامی
مردم ایران چه پیش و چه بعد از ظهور اسلام به پاکیزگی اهمیت زیاد می دادند اما بعد از ظهور اسلام،این موضوع از اهمیت زیادی برخوردار شد.پس از ظهور اسلام،پاکیزگی بویژه غسل های متعددو وضو برای نمازهای پنجگانه در زندگی روزمره مسلمانان بسیار مهم بود تا جایی که سخن گهربار رسول اکرم”النظافه من الایمان”شعار هر مسلمان شد.(۳)
در گذشته های دور (از حدود ۱۵۰۰ یا ۲۰۰۰ سال قبل)شستشوی معمولی به صورت حاضر نبوده است.گرمابه ساختمانی گرم با ظرفی بزرگ به نام آبزن بوده است.از آن جهت که آب را مقدس می شمردند و نمی خواستند آنرا آلوده کنند آب استفاده شده را بعد از استحمام روی زمین یا به آسمان پاشیده و به هیچ عنوان آنرا وارد آب پاک نمی کردند.(۴)
معنی گرمابه:گرمابه مساوی آب گرم نیست بلکه آبه به محل یا ساختمان گفته می شود پس گرمابه یعنی محل گرم(۵)
موقعیت حمام در بافت شهر حمام از جمله ابنیه مهم شهری و غیر مذهبی بوده که در مراکز محلات_مجاورت راسته های بازار_گذرگاه های اصلی و نزدیک مساجد است.(۲)
ورودی
از آنجا که حمام ها عموما روزنه ای به بیرون ندارند،تنها نمود بیرونی آنها در ورودی خلاصه می شود.در میان حمام های به جای مانده برخی دارای ورودی های شاخص و سردرهای پرکار هستند(متون تاریخی و تمثیل های رایج در ادب پارسی)بنابراین به نظر می رسد که ورودی حمام های ایرانی شامل یک سردر یا جلوخان بوده است.این سردر عموما تزیین شده با نقوش کاشی کاری شده (معرق،معقلی،هفت رنگ) ویا نقاشی شده است بخصوص در دوران قاجاراغلب در سردر حمامها نقاشی های مربوط به رزم رستم با دیو سپید و امثال آن در سردر حمامها دیده می شود برای مثال می توان از سردر حمام سلطان میر احمد کاشان،گرمابه شاد و حمام گنجعلیخان کرمان نام برد.
معماری حمام ایرانی
حمام قدیمی معماری پیچیده ای دارد و گاه دو حمام یا بیشتر با هم ادغام شده که در این صورت،معمولا یکی بزرگتر و پرکارتر از دیگری است و اغلب،حمام بزرگتر به مردان و حمام کوچکتر به زنان اختصاص داشته است.
معمولا چنانچه حمامی بیش از دو حمام تشکیل شده باشد یکی از حمام ها مختص اقلیت های دینی است(برای مثال میتوان از حمام چهار فصل اراک نام برد که برای چهار دین رسمی بنا شده است)اما حمام هایی که دارای دو حمام هستند متعدد و رایج ترند برای مثال می توان از حمام علی قلی آقا اصفهان و حمام حاج محمد رحیم قزوینی نام برد.(۱)
اصول ساخت حمام ها:
همانطور که می دانیم انسان هنگامی که یکباره از جایی گرم به جایی سرد و یا وارون آن برود،به دلیل تغییر ناگهانی هوا،ممکن است بیمار شود.برای همین در ساماندهی فضایی گرمابه ها به این نکته توجه می شده است و همواره دالانی پیچ در پیچ،دهلیز را از درآیگاه گرمابه جدا می کرده است،بدین گونه هوای سرد بیرون نمی توانسته یکباره به درون آید.(۵)
فضاهای گرمابه ها:
گرمابه ها دارای سه بخش بنیادی هستند:
بینه یا رختکن_میاندر_گرمخانه
بینه یا رختکن
فضایی بزرگ و سرپوشیده با حوضی بزرگ در میان است(این حوض برای شستن و آب کشیدن پا می باشد) این فضا،فضایی نیمه گرم و کما بیش خشک است .در گذشته گاه در بخشی از بینه سلمانی سر را هم می تراشید.فضای بینه از نظر مساحت و تزیینات از سایر فضاها مشخص تر بوده و عموما به شکل هشت گوش،چهار گوش و یا بصورت کشکولی ساخته می شده است.در اطراف آن سکو های نشیمن و رختکن و در زیر سکو ها حفره های جای کفش تعبیه شده بود و در بالای سقف گنبدی شکل حمامها،انواع نورگیر قرار داشت.برای خشک کردن لنگ ها راه پله ای برای دسترسی به بام ساخته می شد.پیشخوان و دخل استاد حمامی نیز در کنار دهلیز جای داشت.
میاندر
میان دو بخش بینه و گرمخانه جای دارد.میاندر راهرو یا دالانی است که هوای گرمخانه و بینه رااز هم جدا نگه می داشته و یک فضای میانجی بوده است.میاندر یک یا دو سکوبرای انداختن لنگ و دولچه(ظرف دسته داری که با آن آب بر می دارند)و اسباب گرمابه داشته و راه آبریزگاه و دستشویی از میاندر بوده است.
گرمخانه
گرم ترین بخش گرمابه است،این بخش یک خزانه آب بزرگ و دو خزانه کوچک دارد،یکی آب سرد و دیگری آب داغ که در دو سوی خزانه بزرگ هستند و آب آنها را همیشه تمیز نگه می داشتند و کسی به آنها دست نمی زده است و درون آنها نمی رفتند.این دو قله(سبوی بزرگ سفالین)نامیده می شدند.از این دو،آب گرم و سرد را به خزانه بزرگ می رساندند که مردم درون آن خود را شستشو می کردند.آنها یکباردر آغاز برای خیس خوردن و بار دیگر پس از پایان شستشو برای آبکشی یا غسل کردن به درون خزانه می رفتند.فضای گرمخانه جایی برای کیسه کشیدن،شستشو و آبتنی داشته و نیز به چند خزانه راه داشته است.برای توانگران هم گرمخانه ویژه ای در دو گوشه خزانه بوده که به جای خزانه ،دستک داشته است(دستک:حوضچه ای کوچک بوده که آب داخل آنرا با دست روی خود می ریختند) افزون بر آن گرمخانه جایی برای آب بازی و شنا داشته است.در گرمابه های بزرگ اصفهان و کرمان استخری بزرگ برای این کار می ساختند که جایی هم برای تماشا داشته است.در گرمخانه برخی گرمابه ها استخری بنام چال برای شنا و آب بازی.
پیرامون گرمخانه،صفه ها و سکو جایی بوده و در یک سوی آن خزانه های آب و لگن داشته مانند گرمابه گنجعلی خان که کنار چال آن گویا رگ زنی می کردند.گوشه ای از گرمخانه به فضایی به نام شاه نشین راه دارد.در دو سوی خزانه آن دو اتاقک جدا از هم است که خصوصی بوده و خزانه ندارند.خزانه ها یک دستک دارند که از آن آب بر می دارند و مانند آخور می باشد.گرمابه گنجعلی خان حتی یک آبزن دارد چیزی مانند یک وان درون دیوار که دستک هم ندارد.در زیر یا کنار گرمابه گلخن،خن یا تون می باشد.هر بخش از گرمابه به اندازه ویژه ای باید گرم باشد.(۴)
بام اکثر حمام ها بصورت طاق یا گنبد بوده است.
ترتیب فضاها بر اساس میزان گرما:
گرمترین فضا،گرمخانه است،سپس میاندر و بینه است،بعد دهلیز و سپس به دمای هوای بیرون می رسیم.
اقلیم
به لحاظ اینکه حمام محیطی نسبتا بسته می باشد و ارتباط کمی با شرایط اقلیمی مجاور خود دارد،لذا ساختار کلی حمام ها در مناطق گوناگون اقلیمی ایران کم و بیش مشابه است و عوامل اقلیمی مختلف مانند آب،باد و موقعیت جغرافیایی تاثیر چندانی در نحوه استقرار،شکل کالبدی و تقسیم بندی فضاهای داخل حمام نداشته است.
اگرچه باید توجه شود که در مناطق گرم و خشک و خصوصا مناطق سرد،جهت حفظ حرارت داخل حمام،کالبد ساختمان تا حد ممکن در داخل زمین قرار می گرفته است.در کرانه جنوبی سواحل دریای خزر به دلیل معتدل بودن اقلیم و همچنین بالا بودن سطح آب های زیر زمینی،حمام در عمق کمتری از زمین قرار می گرفته است.این موضوع در مورد سواحل جنوبی کشور نیز صادق است.زیرا در این سواحل حرارت و رطوبت هوا بسیار زیاد است و سطح آب های زیر زمینی نیز در اکثر مناطق آن بالا می باشد.
مصالح مورد استفاده در حمام ها همواره مصالح با دوام و بام اکثر حمام های بزرگ و مهم در ایران به صورت طاق یا گنبد بوده است.اما در روستاهای کوهستانی و یا روستاهایی که امکان دسترسی به چوب آسان بوده است،حمام ها غالبا با تیر چوبی و کاهگل پوشیده شده است زیرا آسان تر و اقتصادی تر بوده است.در سواحل جنوبی دریای خزر به جهت بارندگی بسیار زیاد،بام ها به صورت شیبدار و یا بصورت طاق و گنبد اجرا می شده است.
پایین تر بودن کف حمام از سطح گذر عمومی:
۱_خاک به عنوان عایق حرارتی مانع تبادل حرارت بین داخل و خارج ساختمان
۲_مقاومت بیشتر ساختمان در مقابل نیروی زلزله
۳_امکان سوار شدن آب جاری بر حمام(۲)
حرارت
گرمادهی حمام شامل انبار سوخت،تون(گلخن،آتشدان)،گربه رو،دودکش ها و گودالی برای جمع آوری خاکستر می شد.سوخت حمام ها عموما خار بیابان،برگ خشک درختان و فضولات حیوانی بوده است.(۶)گرم کردن حمام به این ترتیب بوده که آب را در دیگ های بزرگ و مقاومی بنام هفت جوش یا به عبارتی ترکیبی از روی،مس،قلع،سرب و چیزهای دیگر ریخته که چیز محکمی است برای چسباندن دیگ از پیه دارو(پی آب کرده+پنبه+ساروج+چوب تراشیده بید)استفاده کرده اند،این دیگ می بایست در مقابل آتش زیر آن مقاوم باشد.(۵)تون همان فضای آتشدان است که دسترسی و سوخت رسانی اجاق زیر دیگ از آن صورت می گرفته است.
گربه رو
گربه رو،کف کاذبی است به اندازه قامت انسان خمیده که در زیر فضای گرمخانه قرار دارد و از اطراف به دودکش های تعبیه شده در دیوار گرمخانه متصل است،روی گربه روها با سنگ های ورقه مرمر و یا سنگ های مشابهی می پوشاندند که امکان تبادل حرارت بین گربه رو و فضای داخل حمام میسر می شد و از نظر دوام،نظافت و شستشوی سطح آن بهتر از مصالح دیگر بود.بدیهی است که برای گرم کردن آب ،حرارت زیادی لازم بوده که به همین منظور دودکش های مرتفعی دود حمام را در سطح بالاتری پخش می نمودند.دودکش ها هر یک عملکرد جداگانه ای دارند که در مسیرهای مختلفی دودها را منتقل می کنند.پس از گرفتن سوخت و نزدیک نمودن آن به نقطه احتراق ،با بستن خروجی دودکش بوسیله کفگیرکی که روی بام تعبیه شده ،حرارت و دود را از درون گربه رو مکیده شده و از دودکش های کناری خارج می کند.(۶)
غالبا کف حمام چند متر پایین تر از سطح گذر عمومی قرار داشته و بدین ترتیب خاک اطراف دیوارها همانند یک عایق حرارتی عمل کرده و میزان تبادل حرارت بین داخل و خارج ساختمان را کم می کرده است.همچنین بدنه ضخیم حمام همانند یک خازن حرارتی عمل کرده و در تعدیل درجه حرارت در داخل ساختمان موثر بوده است(۲)
آب و رطوبت
آب مورد نیاز حمام از نهر،قنات،آب چاه تامین می شد و در مجاور حمام هایی که از آب چاه استفاده می کردند،یک چاه حفر می شده که آب آن توسط انسان و یک یا دو گاو بیرون کشیده می شد در رابطه با مورد دوم،مسیری که گاو باید طی می کرده تا آب را بالا بکشد به این مسیر گاورو می گفتند.این آب وارد حوض شده و از آنجا توسط لوله های سفالین به نام تنبوشه به خزینه منتقل می شده است.
در مجاور فضای گرمخانه در بعضی از حمام های مجلل استخری بنام چهار حوض قرار داشته،آب اغلب چهار حوض ها گرم نبوده و از آن برای شنا کردن در تابستان استفاده می شده ،در مجاور گرمخانه به جز چهار حوض،حوض های کوچک دیگری نیز بوده که در کنار آن افراد خود را می شستند و پای خود را آب می کشیدند،این حوض ها به دلیل اینکه کوچک بوده می بایست آب جاری در آن روان باشد.در وسط بینه نیز یک حوض بزرگ بوده که علاوه بر زیبایی به مرطوب بودن فضای بینه کمک می کرده است.(۲)
روشنایی
روز:
از آنجا که بخش عمده ای از سطح جانبی اکثر حمامها در داخل زمین بوده اند لذا نور آفتاب توسط نورگیرهای سقفی و یا پنجره های زیر طاق وارد فضای حمام می شده است. بدین منظور شیشه های محدب شکل بر بالای گنبد نصب می شده است(جامخانه) و اطراف آن را با ملات ساروج یا مومینه(پشم شتر+روغن برزک+گل رس) آب بندی می کردند.
شب:
نور داخل حمام توسط چراغ دستی تامین می شد.برخی گرمابه ها برای روشنایی در شب چراغدان داشتند؛چراغ ها با روغنی می سوخته که دود آن آزار دهنده نبوده با این همه طاقچه ها و چراغدان ها دارای سوراخی بودند که دود از آن بیرون می رفته است
تهویه
فراهم نمودن شرایط مناسب برای استحمام مستلزم تنظیم مقدار تهویه،کنترل میزان حرارت و رطوبت و نور
تمهیداتی برای سالم نگه داشتن هوای حمام:
۱_باز کردن پنجره زیر طاق(موقعی که هوای حمام سنگین و آلوده بوده)
۲_استفاده از روغن یا نفت تمیزبرای چراغ
۳_خاموش کردن چراغ در بیرون محوطه حمام(۲)
تزیینات حمامها
۱_آرایش کف حمام با سنگ مرمر
۲_ساخت کفشکن از سنگ یا آجرو وجود طرحی از قوس های خفته مرسوم در برش بالای آن
۳_ساخت ازاره ها از سنگ یا کاشی و تزیین بعضی از ازاره ها از کاشی معرق و هفت رنگ
۴_سردر
مقرنس کاری شده با آجر،کاشی،سنگ
آرایش با اندودی از گچ
۵_آهکبری به صورت ساده و رنگی(از تزیینات مهم داخلی به شمار می آمده)
۶_در حمام ها بر خلاف مساجد و مدارس که جنبه مذهبی داشته،روی کاشی ها تصاویر انسان و حیوان و همچنین طرح های اسلیمی و گره چینی بوده است.(۳)
مصالح مورد استفاده در حمام
استفاده از سنگ در مناطق کوهستانی و کوهپایه ای
استفاده از تیر چوبی و کاهگل برای پوشش بام در روستاهای کوهستانی
استفاده از سفال برای بام در سواحل جنوبی دریای خزر
کشیدن اندود آهک یا آجر فرش کردن روی طاق آجری حمام
چند نمونه از مصالح:
سنگ مرمر:ستون های حمام و کفپوش و لبه حوض ها
آجر:دیواره حمام،سقف،طاق های قوسی
کاشی:ازاره،حوض ها،سکوها
سنگ لاشه:پایه حمام
ساروج:خزینه،تزیینات سقف حمام،پوشش داخلی حوض ها
تنبوشه:لوله های سفالی مخصوص سیستم آبرسانی حمام(۲)
آداب و رسوم در حمام ها
ساعت بندی حمام
ورود خانم های افراد توانگر با تشریفات خاص(۲)
ادای احترام به بزرگترها
حمام رفتن در عهد قاجار
حنا بندان عروس
حنا بندان داماد
افراد شاغل در حمام
تونتاب:شخصی که وظیفه اش نگه داری از حمام،گرم نمودن آب،تمیز کردن حمام بوده است.
مشتمالچی:شخصی که به افراد مشتمال می داده و جهت صدا زدن او در سربینه فرد بلند می گفته:خش
حمامی:مالک حمام خصوصی که در حمام عمومی نقش مدیریت حمام را به عهده داشته است.
پادو:این فرد وظیفه اش جفت کردن کفش اشخاص وگاهی اوقات جابجایی اسباب حمام بین حمام تا خانه اشخاص بوده است.
وسایل استحمام در قدیم حنا_سدر_جام وسمه_مورد_لنگ_چراغ پیه سوز_وسمه_سنگ پا_گل سرشور_بقچه مسند_کیسه_مشربه_لیف_تاس_ شانه_طشت _صابون_لگن_سفیدآب_آینه_کتیرا_جام حنا
خوراکی های مورد استفاده در حمام انار_آب انار_لیموناد_لبو_کوفته_ترشی_کله پاچه
نمونه موردی
حمام علی قلی آقا،اصفهان،دوره صفوی

قبل از خرید: توضیحات محصول را به خوبی بخوانید و در صورت نیاز به راهنمایی از بخش کاربری و سیستم تیکت استفاده نمایید .
بعد از خرید: تنها راه پشتیبانی محصولات سیستم تیکت می باشد .
بعد از خرید: از پنل کاربری محصول خود را دریافت نمایید . برای دریافت آخرین نسخه محصولات و دسترسی همیشگی به محصولات خریداری شده حتما در سایت عضو شوید .

افزودن به سبد خرید
0