قیمت محصول :     9000 تومان
  افزودن به سبد خرید

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.

نقش خاك و زمين در معماري بومي فلات مركزي ايران

بازدیدها: 3

این فایل در قالب ورد WORD در ۱۸ صفحه تهیه و تظیم و در آن به نقش خاك و زمين در معماري بومي فلات مركزي ايران. پرداخته است.

در تقابل ميان انسان و محيط زيست و شرايط اقليمي و جغرافيايي آدمي براي فراهم نمودن سكونتگاه مناسب برروي كرة خاكي به دو شيوه با طبيعت پيرامون خود برخورد كرده است.
۱- زندگي كوچ نشيني و حركت بصورت ييلاق و قشلاق و يافتن شرايط بهتر اقليمي و زيستي بدون نياز به برپايي سكونتگاه دايمي .
۲- سكونت در يك مكان و تنظيم شرايط محيطي پيرامون با بكارگيري تمهيدات عمراني و معمارانه.
در معماري بومي فلات ايران عوامل تأثيرگذار بر معماري داراي طيف هاي گسترده ايست. ساخت بنا و برپايي سكونتگاهها در مناطق گرم و خشك ايران علاوه بر اينكه بوسيلة مصالح محلي و بوم آور (گل و خشت و سنگ و…) بوده است، گاهي نيز با تغيير شكل فرم فيزيكي منطقه و زمين انتخاب شده براي سكونت، همراه بوده است.
زمين و خاك موجود در محل با تمامي نقاط ضعف و قدرت خود قابل دسترس ترين امكان و مادة موجود، براي ايجاد بناها و فضاهاي مورد نظر بوده است. در واقع معمار بومي در مناطق كويري كه دسترسي راحت به مصالح ساختماني ديگري بجز خاك موجود در محل را نداشته، براي احداث مسكن و يا ديگر فضاهاي معماري مورد نياز، به شيوه هايي هوشمندانه و متفاوت، از امكانات موجود استفاده كرده كه در اينجا به آنها اشاره شده است:
۱- استفاده از خاك موجود در محل جهت برپا كردن فضاي معماري، مثال بارز اين نوع از معماري، معماري خشتي رايج در مناطق كويري است كه از خاك موجود درمحل ، خشت و ملات لازمه را تهيه مي نمايند و از آن استفاده می کنند .
۲- حفر زمين و استفاده از فضاي حفاري شده در سطحي وسيع به صورت باز و استفاده از حجم خاك بدست آمده و بكارگيري آن براي برپايي ابنيه ، مانند ساخت خندق و حصار شهركه در ساخت حصار شهر، زمين و خاك موجود در محل جهت ايجاد خندق حفر شده و خاك حفر شده را براي برپايي حصار مورد استفاده قرار داده اند در واقع ديوار و خندق، لازم و ملزوم و يا به عبارتي ظرف و مظروف هم هستند.

۳- حفاري و ايجاد فضا در عارضه هاي طبيعي برجسته از سطح زمين، مانند تپه ها و يا صخره ها، از اين نوع معماري كه در دل كوه ها و صخره ها شكل گرفته نمونه هاي متفاوتي از قبيل كندوان، ميمند و … در ايران وجود دارد. در اين مقاله به يكي از نمونه هاي گمنام معماري صخره اي در ايران (معماري قلعه بهستان) كه در دل پديده اي طبيعي و بسيار جالب به نام دودكش جن((Devil Stacks احداث شده، اشاره شده است.

۴- حفر زمين واستفاده از فضاي تخليه شده در درون خاك، يكي از راه حلهاي منطقي مسكن براي جوابگويي به مشكلات اقليمي در ناحية گرم و خشك، معماري زير زميني است. اين گونه از معماري به شيوه هاي متفاوتي رفته و گاه با تلفيق با معماري خشتي، فضاهايي بسيار باارزش و جالب توجه را بوجود آورده است. اين نوع از معماري را مي توان در معماري مسكوني مناطقي از كاشان و يا ابرقو و … مشاهده نمود. مثلاً در ابرقو با حفر زمين در عمق كمي به لايه اي از خاك مي رسيم كه از نظر استحكام، قابليت باربري و نگهداري سازة بنا را دارد. و در زيرزمينها جهت احداث سردابها و حوضخانه ها از اين شيوه دركنار معماري خشتي به گونه اي استفاده شده كه فضاهاي يكپارچه اي را بوجود آورده است كه در اينجا به اين نوع از معماري با ذكر جزئيات و شيوة تزئينات پرداخته شده است. همچنين به نمونة ارزشمند ديگري كه به اين نوع از معماري اشاره دارد پرداخته كه شامل سكونتگاههايي است كه مقنيان در دل خاك بوجود مي آوردند تا در مدت زمان احداث قنات از آن استفاده كنند. در اين نوع از سكونتگاه ها كه در عمق زمين حفر مي شده و امكان دسترسي به آن از طريق ميلة قنات بوده تمام وسايل زندگي ازجمله اجاق، تنور نانوايي، سكو و … از دل خاك بدست آمده است.

در اين نوشته سعي شده كه به گوشه هايي از معماري وابسته به خاك و زمين كه امروزه به دست فراموشي سپرده شده است پرداخته شود.
انسان در مقابله با محيط زيست و شرايط اقليمي و جغرافيايي، براي فراهم نمودن سكونتگاه مناسب برروي كرة خاكي به دو شيوه با طبيعت پيرامون خود برخورد كرده است. اين دو شيوه به اين صورت است كه يا براي يافتن شرايط بهتر محيطي دائماً در حركت بوده و يا اينكه مكاني را جهت استقرار انتخاب كرده و سعي نموده كه شرايط محيطي مناسب را فراهم آورد. در زندگي متحرك، مسكن ايلات كوچ نشين از طرفي تابع شيوة زندگي در حال حركت و از طرف ديگر منطبق با نظامات اقتصادي و اجتماعي حاكم بر آنان است. اين جابجايي و تردد تابع نظمي است برگرفته از طبيعت و داده هاي آن و چنان انسان را به دنبال خود كشانده و اين شيوه از زندگي را به آنان تحميل كرده كه در واقع گرچه بر پايي سكونتگاههاي موقت وابسته به اين نوع از زندگي ويژگيهاي خاص خود را داراست ولي انسان در اين شيوة زندگي تلاشي در جهت به اختيار در آوردن طبيعت و مهار آن نكرده است. در مقابل، انسانِ نوعي ديگر و شيوة برخورد ديگري در مقابله با طبيعت داشته است. در واقع آنجايي كه نياز به سكون داشته، محلي را براي اقامت در نظر مي گرفته و سعي نموده به جاي تطابق با طبيعت پيرامون، شرايط محيطي لازم جهت سكونت دائم را بگونه اي هوشمندانه از دل طبيعت و محيط پيرامون خود بيرون بكشد و نيازهاي خود را بدست آورد. در اين شيوه از زندگي، بسته به موقعيت جغرافيايي گاه بجز زمين و خاك امكان ديگري براي فراهم نمودن فضاهاي زندگي وجود ندارد كه اين امر موجب بوجود آمدن گونه هايي از معماري شده كه در آن توانايي معماران گذشته در بكارگيري قابليتهاي زمين براي جوابگويي به نيازمنديهاي انسان قابل ستايش است.

بواسطة موقعيت خاص جغرافيايي فلات مركزي ايران و عبور راهها و مسيرهاي ارتباطي بين تمدنهاي و ملل مختلف (جاده ابريشم)، ايجاد آباديها حتي در مكانهايي كه دسترسي به آب غير ممكن مي نموده، ضروري بوده است. طبيعي است كه آب در نواحي بياباني نقش عمده اي را در استقرار انسان و برپايي سكونتگاه ها داشته و موقعيت و نحوة شكل گيري آبادي ها تابعي از آن بوده است.
خشكي هوا و كمي نزولات آسماني باعث شده كه سيستم آبياري مصنوعي جهت كاشت و پرورش گياهان بوسيلة هدايت آب از عمق به سطح زمين و روان نمودن آن تامين گردد. حركت آب در سطح زمين بر اساس شيب و پيروي از تراز ثقلي زمين مي باشد كه جويها را با خط سير نامنظم پديد مي آورده است. زمينهاي كشاورزي جهت بهره گيري از آبياري مصنوعي در آن زمان، در جوار اين جويها و با طبعيت از شكل غير هندسي آنها شكل گرفته است.
در اين زمينهاي كشاورزي محصور شده بوسيلة جويها، بسته به شرايط گاهاً نيز فضاهاي مسكوني ساخته شده كه به كل مجموعه « بنه » مي گفتند. در واقع « بنه ها » به نوعي تعاوني روستايي بودند كه باعث شركت و بهره وري به صورت اشتراكي از زمين و آب مي شده و هر كدام به صورت مستقل عمل مي نمود. در مواقعي (وجود ميزان كافي آب)، رفته رفته با تغيير در ساختار جمعيتي و اقتصادي، ساخت و سازها در بنه ها افزايش يافت و با تقسيم به واحدهاي كوچكتر، محلات هر آبادي با گذرهايي باريك و پر پيچ و خم (به تبع از مسير جوبها) در آن شكل گرفت. (در داستانهاي اساطيري داريم كه جهت انتخاب معابر، زمين يك منطقه را آب بستند و هركجا كه آب حركت مي كرد در پيرامون جوبها، معابر را مي ساختند.)
همان طور كه ذكر شد اين مجموعه هاي زيستي به گونه اي مستقل عمل مي نمودند و بايستي بگونه اي توانايي دفاع از خود را بوجود مي آوردند كه اين قابليت در شكل معماري درونگرا با معابر پر پيچ و خم و بسيار باريك تجلي يافته است. گاه نيز ارتفاع اين معابر با احداث ساباط ها بسيار كوتاه شده است به گونه اي كه امكان عبور راكب و مركوب را تواُمان از داخل اين معابر غير ممكن مي ساخت و هر عاملي كه باعث جدايي راكب و مركوب از همديگر مي شد قدرت تهاجمي دشمن را بميزان بسيار زياد تعديل مي نمود.
اين نحوة شكل گيري معابر علاوه بر اين مسائل تأثير مهمي در نحوة ساخت معماري بناها داشته، به اين معني كه امكان حمل و جابجايي مواد و مصالح ساختماني را عملاً غير ممكن ساخته است. اين امر يكي از دلايلي است كه بناها با برداشت از خاك همان زمين و فضاهاي به دست آمده از درون آن شكل مي گيرد. اين محدوديت در خلق فضاهاي معماري، گونه اي از معماري را شكل مي دهد كه وابستگي كامل به خاك و زمين داشته و نمونه هاي بر جاي مانده از آن گوياي نبوغ و درك والاي معماران قديمي از ويژگيهاي خاك و بروز استعدادهاي نهفته در درون زمين مورد نظرشان بوده است.
در واقع معماري بومي فلات مركزي ايران، معماري خاكي است كه در آن آدمي به اين فكر بوده است كه چگونه از خاك بنا بسازد. در اين معماري مي بايست فرم فيزيكي بناهاي آن را با توجه به تا ثير عوامل فرهنگي و اعتقادي در كنار عوامل اقليمي و ويژگيهاي خاك و زمين هر منطقه مورد بررسي قرار داد. خصوصيات اقليمي همسان براي مردمي كه در اين نواحي اقليمي زندگي مي كنند مسائل و راه حلهاي مشابهي را جهت اسكان همراه داشته كه عليرغم فرم فيزيكي متفاوت در معنا يكسانند.
از اصول معماري بومي ايراني استفاده از مصالح موجود در محل بوده و همواره سعي مي شده كه مصالح مورد نياز را از نزديكترين مكانها و با ارزانترين بها بدست آورند.(۱) در واقع معماري بومي فلات مركزي ايران بر پاية استفاده و تغيير شكل زمين و خاك هر منطقه ( تنها امكان و گزينة موجود) و با شناخت دقيق از ويژگيهاي آن بوده است.
فضاهاي خلق شده توسط معماران سنتي اين سرزمين در عمل چنان محسور كننده، زيبا و شگفت انگيز هستند كه توانسته اند با استفاده از همين شيوه هاي ساده شرايطي مطلوب و متضاد با ويژگيهاي حاكم بر اقليم و طبيعت منطقه را از درون همان طبيعت بيرون بكشند.
روشهايي كه انسان در برخورد با زمين و خاك پيرامون خود داشته در چند گروه قابل بررسي است. گرچه اين شيوه ها در كلام بسيار ساده و ابتدايي بنظر مي رسند ولي در حقيقت آثار شگفت انگيز اغلب با همين وسايل نسبتا كم و روشها و فرم هاي ساده بدست آمده اند. از ويژگيهاي معماري سنتي وابسته به خاك نمايش توانايي هاي زمين در پاسخگويي به نيازمنديهاي انسان است كه بسته به شرايط و بضاعت معمار صور مختلفي را به خود مي گيرد.
در اينجا روشهاي مورد استفاده توسط معماران سنتي در برخورد با خاك و زمين به منظور بر پايي سكونتگاهها در چند گروه مورد مطالعه قرار گرفته است:

۱- استفاده از خاك موجود در محل جهت بر پا كردن فضاي معماري: اين شيوه معمار خاك را به صورت خشت يا چينه جهت ساختن ديوارها و سقفها با روشهاي گوناگون مورد استفاده قرار داده است. تفاوت بسيار زياد درجه حرارت بين تابستان و زمستان و شب و روز و عدم دسترسي به مواد سوختي همچون چوب باعث شده جهت متعادل نمودن فضاهاي زندگي از مصالح بومي همچون گل و خشت (با ظرفيت حرارتي بسيار بالا) استفاده نمايند. اين ويژگي خشت حتي باعث شده است كه در بناهاي مجلل همچون تخت جمشيد كه مرغوبيت مصالح در مقايسه با ارزاني و سهولت دسترسي، بسيار مورد توجه بوده نيز، بكار رود(۲) . مثال بارز اين نوع از معماري، معماري رايج در مناطق كويري است كه از خاك موجود در محل خشت و ملات لازمه را تهيه مي كردند كه در اين خصوص، در بخش « فنآوري گل، (خشت و چينه) در تاق(۳) » به گوشه هايي از اين نوع ساخت و ساز اشاره شده است.

۲- كندن زمين و استفاده از فضاي حفاري شده در سطحي وسيع به صورت باز و استفاده از حجم خاك بدست آمده و بكار گيري آن براي بر پايي ابنيه مجاور: به عنوان مثال مي توان به خندق و حصار شهرهاي قديمي، آب انبارها و يخچالها اشاره نمود كه در بسياري از شهرها و روستاهاي قديمي از حصار شهر بعنوان ديوار يخچال نيز استفاده شده است. در اين شيوه در واقع فضاي باز حفاري شده و ساختمان و فرم عمارت بر پا شده همانند ظرف و مظروف عمل مي كنند مانند خندق و حصار يا ديوار شهر كه در واقع لازم و ملزوم هم هستند.

قبل از خرید: توضیحات محصول را به خوبی بخوانید و در صورت نیاز به راهنمایی از بخش کاربری و سیستم تیکت استفاده نمایید .
بعد از خرید: تنها راه پشتیبانی محصولات سیستم تیکت می باشد .
بعد از خرید: از پنل کاربری محصول خود را دریافت نمایید . برای دریافت آخرین نسخه محصولات و دسترسی همیشگی به محصولات خریداری شده حتما در سایت عضو شوید .

افزودن به سبد خرید
0