قیمت محصول :     15000 تومان
  افزودن به سبد خرید

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.

کاروانسراها

بازدیدها: 1

این فایل در قالب ورد Word در ۳۰ صفحه تهیه و تظیم و در آن به کاروانسراها پرداخته است.

کاروانسراها

درایران ازگذشته بسیار دور، مظاهری ازاین گونه پناهگاهها و استراحتگاههای بین راه دیده می شوند که بسیاری ازآنها را می توان ازنظر شیوه ساختمانی ازشاهکارهای معماری و هنری عصر خود به حساب آورد (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).
نام کاروانسرا مشتق ازکاروان یا کاربان به معنی گروه مسافران (قافله) است که گروهی مسافرت می کردند و سرای به معنی خانه و مکان و هر دو کلمه مشتق ازپهلوی ساسانی است (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران).
بناهای دوره اسلامی را می توان به دوگروه عمده تقسیم کرد:
الف) بناهای مذهبی ب) بناهای غیرمذهبی
کاروانسراها را جزو بناهای غیرمذهبی می دانند (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران).
ساخت کاروانسرا با توجه به اوضاع اجتماعی،اقتصادی ومذهبی از روزگاران قدیم در ایران مورد توجه خاص بوده است(کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ). چنانکه به گواهی هرودوت در دوران هخامنشیان ابنیه ای مشابه با کاروانسرا در ایران وجود داشت و طبق نظر پوپ ریشه های کاروانسرا را باید در زمانهای قبل از هخامنشیان جستجو کرد است (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران)..
پاسگاه رباط سلطان، دیر گچین و رباط انوشیروان، قدیمی ترین نمونه های موجود کاروانسرا می باشند که از زمان ساسانیان به یادگار مانده اند.
اما اغلب نمونه های برجا مانده مربوط به دوران صفویه می باشند که کمیت وکیفیت کاروانسراهای احداث شده دراین دوران قابل توجه است وبه حق این زمان را عصرطلایی ایجاد کاروانسرا می دانند (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران).
به طورکلی کاروانسراها به دو گروه برون شهری و درون شهری تقسیم می شوند. به طوریکه کاروانسراهای برون شهری که دردل بیابانها و درکنار راهها ساخته شده اند، با کاروانهای درون شهری که غالبا درترکیب با بازارها شکل گرفته اند، تفاوت اساسی دارند و نباید یکی انگاشته شوند (جزوه مهندس بهشتی و کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران و کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).

توسعه راههای زیارتی و تجارتی و همچنین موقعیت جغرافیایی،سیاسی و اقتصادی در ایران باعث شد که دربین جاده های کاروانی درسراسر کشور کاروانسراهایی برای توقف و استراحت کاروانیان بنا شود ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ).

کاروانسراها را معمولا درراههای پررفت وآمد آن زمان، درفاصله هایی متناسب با مسافتی که کاروان دریک روز طی می کرد، ساخته اند ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ).
با توجه به اقلیم کویری و خشک ایران، حیاط کاروانسرا بسته به آب بود وسهولت دسترسی به آب نکته ای تعیین کننده درانتخاب محل ساخت کاروانسرا به شمارمی رفت. به طوریکه معمولا هر کاروانسرا دارای چاه آب و آب انباری است که گاهی در وسط کاروانسرا و زمانی خارج از محوطه جهت تامین آب مورد نیاز مسافران ساخته شده است؛مثلا آب انبارهای کاروانسراهای خلیج فارس همه در بیرون از بنا قرار دارند، در حالی که در مناطق مرکزی عموما در داخل کاروانسرا ساخته شده اند ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).

سیاحان و سفرنامه نویسانی که در زمانهای مختلف درایران سفرکرده اند همواره ازنقش حیاتی کاروانسراها در مناطق مختلف گزارش داده وگواهی کرده اند که کاروانسراها چگونه آنان را ازطوفان های خاک وشن،گرمای سوزان بیابانها،برف وبوران کوهستانها و چنگال دزدان و راهزنان رهانده ومحیطی امن وپناهگاهی پرقدرت برای استراحت دراختیارآنها نهاده اند ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).

معماری کاروانسراهای ایران بسیار متنوع است،معماران با توجه به موقعیت اقلیمی سرزمین ایران،کاروانسراهایی با ویژگیهای گوناگون احداث کرده اند ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛تهران).
در ساخت کاروانسراهای برون شهری ازنقشه های چهارایوانی، دوایوانی، هشت ضلعی، مدور، کوهستانی ونوع کرانه خلیج فارس استفاده شده است. اما دربیشترموارد ازطرح چهارایوانی استفاده شده است واتاقهایی دراطراف حیاط ، برای استفاده مسافران ساخته شده است.برخی از کاروانسراها با شیوه های آجرکاری، گچ بری و کاشیکاری مزین شده اند مانند رباط شرف خراسان، کاروانسرای سپنج شاهرود و مهیار اصفهان ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).

در کاروانسراهای کوچک، کاروان سالار، نظم را برعهده داشت اما درکاروانسراهای بزرگ، تامین نظم وامنیت با کاروانسراداربود؛ شبها دربهای کاروانسرا قفل می شد و گاه عده ای نگهبان بیرون از بنا به پاسبانی می پرداختند ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).

کلیات وانتظام فضایی
به لحاظ مشخصات معماری و نوع فضاها وعملکرد وهمجواری، کاروانسراهای برون شهری، که در دل بیابانها و درکنار راهها ساخته شده اند، باکاروانسراهای درون شهری که غالبا درترکیب با بازارها شکل گرفته اند، تفاوت اساسی دارند ونباید یکی انگاشته شوند( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).
کاروانسراها بناهای مستطیل شکل ساده وبی تکلفی هستند.چهار دیوار طویل بسته، بلند وبی روزن وبدون پرداخت، با برجهایی درچهارگوشه و گاه در میان اضلاع طولانی تر، منظر قلعه مانند نمای بیرونی کاروانسرا را می سازند وسردر، تنها عنصر نماسازی شده بیرون بنا است که معمولا مرتفع ترازحجم کلی بنا می باشد.

کاروانسراها یک در ورودی دارند که ازطریق هشتی به حیاط اصلی یا صحن راه می یابد. این حیاط که درمیان کاروانسرا می نشیند، شکل منظم وهندسی دارد ودورتادور آن را حجره ها فراگرفته اند که معمولا بواسطه ایوانچه ای به آن مرتبط می شوند.

درپشت این نمای منظم و گیرای صحن، اصطبلها وآخورچهارپایان قراردارد که غالبا از گوشه های حیاط می توان به آنها وارد شد. به این ترتیب، کاروانیان درحجره های اطراف حیاط و بدون مزاحمت چهارپایانشان، که دراصطبلهای پشت این حجره ها بودند، استراحت می کردند.

در نمونه های ساده تر، گاه اصطبل و حجره با یکدیگرترکیب شده اند ویا هشتی به ایوانی ساده تقلیل یافته است.همچنین دربرخی موارد، با توجه به ماهیت مستقل کاروانسرا، انواع مختلفی ازفضاهای خدماتی مورد نیاز، به آن الحاق شده است .

مصالح
کاروانسراها را معمولا در یک طبقه و با مصالح موجود در محل ساخته اند که غالبا خشت، آجر، سنگ یا ترکیب آجروسنگ وگاه قلوه سنگ بوده است.

تزیینات
موقعیت خارج ازشهر کاروانسراها وعبوری بودن آنها، باعث شده است که غالبا فاقد تزیینات وظرافت کاری های رایج درسایرابنیه باشند.با این وجود می توان نمونه هایی ازکاروانسراهای دارای تزیینات گچی مانند رباط شرف، آجرکاری مانند کاروانسرای مهیاروکاشیکاری مانند کاروانسرای جهان آباد را نام برد. همچنین میزان تزیینات بسته به اهمیت فضا متغیراست؛ به طوریکه هشتی وسردر دراکثر کاروانسراها مورد توجه بوده وبیشترین میزان تزیینات را دارند.

درمقابل حجره ها و اصطبل ها معمولا فاقد هرگونه تزیینی می باشند ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).
حیاط و ملحقات آن
بارزترین ویژگی خاص کاروانسراهای ایران، صحن یا حیاطهای بزرگ مرکزی می باشد.صحن که محل ورود کاروان و تخلیه باربوده است، شکلی منظم وهندسی واغلب چهارضلعی دارد وبا پشت سرگذاشتن اجزا, نه چندان مفصل ورودی، اولین فضایی است که جلب توجه می کند.
دراغلب کاروانسراها، درمیانه هر یک از چهارجبهه حیاط ، ایوانی نشسته است. (الگوی چهارایوانی) یکی از این چهارایوان به هشتی راه می برد و سه تای دیگر فضاهایی نیم باز برای استفاده ساکنان کاروانسرا می باشد. اما مهم ترازاینها نظم روشنی است که وجود این چهارایوان اغلب مشابه به معماری صحن می بخشد و فضای منظم آن را استوارتر و قاطع ترجلوه می دهد. (البته نمونه های دوایوانی و تک ایوانی نیز دربین کاروانسراهای ایرانی دیده می شوند.)
صحن در دوره ی اسلامی دو نقش مهم داشت: اول اینکه نیاز مسافران را به استراحت، بارگیری و باربندی درحیاط کاروانسرا تامین می کرد. دوم اینکه با کانون قراردادن فضای داخلی، بنا را ازسروصدا و فعالیت زندگی روزمره و عادی جدا می کرد.
با توجه به عملکرد صحن به عنوان فضای ورود کاروان، تخلیه بار و تجمع کاروانیان، معمولا حیاط فاقد باغچه و حوض می باشد وبا قلوه سنگ مفروش شده است. گاه دروسط صحن حوضی دارای پاشویه برای وضو گرفتن ایجاد شده است ودرمواردی برخی اجزا عملکردی مانند آب انباردرمرکز آن قرارگرفته است.
الگوی معماری کاروانسراهای کویری و دشت
• حیاط مرکزی (یک یا چند حیاط)
• دستگاه ورودی
• حجره ها
• اصطبل
• سایرفضاها
دستگاه ورودی
تنها عنصر نماسازی شده بیرون بنا، سردراست که معمولا از حجم کلی بنا مرتفع ترمی باشد و گاه نسبت به آن عقب یا جلو نشسته است تا نمود بیشتری بیابد و کاروانیان را به داخل بخواند. اغلب، مشخصات سردرباعث شده است که دیوارهای دوسویش نیز نماسازی ای ساده با طاق نماهای مکرر پیدا کنند. این طاق نماهای گود نشسته، که جبهه ورودی بنا را از دیگرجبهه ها متمایز می کنند، گاهی مورد استفاده مسافرانی که بعد ازبسته شدن در، به کاروانسرا می رسیدند قرارمی گرفت.

پشت سردر، فضای اصلی ورودی، هشتی، قرار دارد که مهمترین و شاخص ترین عنصر بناست . این فضا معمولا مستقل از دیگر فضاهای کاروانسراست و واردشوندگان را در مسیری مستقیم به حیاط اصلی هدایت می کند.
هشتی معمولا سقفی بلند و تزیین شده دارد و فضاهای اطرافش به آن باز می شوند و درنتیجه، وسعت و چشم انداز داخلی آن را افزایش می دهند. همچنین معمولا کتیبه هایی دررابطه با بانیان، تاریخ احداث و تعمیر بنا درایوان ورودی نصب می شده است.

فضاهای مرتبط با عملکردهای جانبی کاروانسرا، اغلب درکنارهشتی قرار دارند. اتاقهای کاروانسرادار نیزاغلب دردو سوی آن واقع شده است. این بخش ازبنا معمولا دو طبقه می باشد و اتاقهای بالاخانه اغلب نقش دیده بانی و حفاظت از دروازه را داشته اند.

حجره ها
حجره ها که دورتادور حیاط و درپس ایوانچه ها قراردارند، فضاهای دربسته و خصوصی ای هستند که متناسب با نیازهای مربوط به اقامت موقت مسافران شکل گرفته اند. دسترسی به حجره ها از طریق همین ایوانچه ها و بوسیله دری که درمیانه ضلع پشتی قرار دارد صورت می گیرد. این درکه فاقد نورگیرمی باشد، تنها بازشو حجره را تشکیل می دهد و با بسته شدن آن حجره به طور کامل از فضای صحن جدا می شود. ایوانچه نیز متقابلا فضای نیمه خصوصی ای است که مورد استفاده افراد ساکن در حجره قرار می گرفت. ایوانچه معمولا مرتفع ترازحیاط است و بوسیله چند پله به آن مرتبط می شود؛این اخنلاف ارتفاع به تاکید برحریم نیمه خصوصی آن کمک می رساند.

گاهی دریکی ازاضلاع، حجره های پشت ایوانچه حذف شده است و درموارد محدودی صحن فاقد حجره می باشد که غالبا مربوط به حیاط های خدماتی ویا کاروانسراهایی است که حالت کاملا موقتی داشته اند.

درون حجره، فضای چهارگوش ساده و فاقد تزیینی است که با سقفی ساده یا طاق و تویزه پوشانده شده است و تاقچه هایی به صورت متقارن و منظم دردیوارهایی دردو سوی حجره وجود دارند که درایوانچه نیزتکرارمی شوند.علاوه بر آنها که محلی برای قراردادن اشیای مسافران هستند.گاهی پستویی نیز درانتهای حجره تعبیه شده است که به عنوان انباربه کارمی رفت.همچنین از دوران صفویه محلی برای اجاق و بخاری نیزدرحجره ها به چشم می خورد.

حجره های دورتادورحیاط اغلب ازنظرابعاد و شکل فضا یکسانند درحالیکه حجره های پشت ایوان که سقف بلندی داشته و ازموقعیت بهتری برخوردارند و شاه نشین هایی هستند که به اشخاص مهم اختصاص می یافتند.همچنین گاه تعدادی حجره دورتادور یک فضای مرکزی که غالبا به صورت حیاطی کوچک می باشد؛ گردآمده و مجموعه ای خصوصی را شکل داده اند.
اصطبل
یکی ازمهمترین ویژگیهای خاص کاروانسراهای برون شهری، وجود اصطبل دراین ابنیه می باشد. اصطبل ها فضاهای کشیده ای هستند که معمولا درپشت حجره های اطراف حیاط قرار دارند و غالبا به چند فضای جداگانه تقسیم شده اند که به دسته بندی حیوانات و لذا کنترل ساده ترآنها کمک می کند.

دسترسی اصلی اصطبل ازحیاط و معمولا ازگوشه ها می باشد. غالبا اصطبل ها دراین نقاط حالت مفصل تری پیدا کرده اند و گاه به همین کنجها محدود شده اند. فضای استراحت مهتران نیزبه صورت سکوهایی درمدخل اصطبل ها قراردارد تا بتوانند به خوبی ازحیوانات مراقبت کنند. این فضا گاهی به صورت حجره هایی درکنج ورودی اصطبل درآمده است. همچنین ایجاد دسترسی مستقیم از هشتی به اصطبل های مجاورش نیز متداول بوده است.

طاق نماهای ایوانچه ها دراصطبل ها نیزتکرار شده ، سکوهایی را شکل داده اند که به عنوان انبار یا بارانداز و گاه محل استراحت مسافران مورد استفاده قرار می گرفته اند.
دربیشتر کاروانسراها اصطبل ها سطح بیشتر حجره ها را اشغال کرده اند که علاوه برمساله فضای مورد نیاز، چهارپایانی چون اسب و شتر و … ممکن است به دلیل عملکرد چند منظوره آن باشد؛ بطوریکه علاوه برمحل استراحت چهارپایان و انبارکالا، گاهی برای استفاده از گرمای تولید شده توسط حیوانات، اصطبل ها به صورت مشترک مورد استفاده دام و انسان قرارمی گرفت و سکوها به مسافران اختصاص می یافت.

سایر فضاها
با توجه به اهمیت فراوان نگهداری آب درمحل، درهمه کاروانسراها یا درمجاورت آنها، آب انبارهایی ساخته می شد.آب انبار معمولا بیرون ازکاروانسرا و درمواردی نیزدرمرکز حیاط قرار گرفته است که دراین صورت چهارگوش می باشد.

برج یکی دیگرازعناصرالحاقی رایج است که درنمای بیرونی بسیاری از کاروانسراها به چشم می خورد و غالبا درچهارگوشه و گاه درمیانه اضلاع قرار دارد. برجها که بواسطه بیرون زدگی درتسلط بر اطراف موثر بودند، غالبا نقش امنیتی داشتند.

الگوهای دیگر
۱- کاروانسراهای کوهستانی
کاروانسراهای کوهستانی غالبا بنای ساده ای هستند که کاملا پوشیده و فاقد حیاط می باشند. این نوع کاروانسراها ازاطاق های گنبددارمرکزی ای تشکیل شده اند که معمولا به طور مشترک مورد استفاده انسان و دام قرارمی گرفته است. اما درنمونه های کامل تر، اصطبل دراطراف فضای مرکزی قراردارد و گاهی یک ردیف اطاق گنبدداردر کنارتعدادی اصطبل درهمان ردیف قرارگرفته است. ازمهمترین نمونه های این گونه می توان به کاروانسرای شبلی، امامزاده هاشم و کاروانسرای گدوک اشاره کرد.

۲- کاروانسراهای کرانه خلیج فارس
کاروانسراهای کرانه خلیج فارس، بناهایی چهارگوش و فاقد حیاط می باشند. فضای مرکزی اطاقی صلیبی شکل است. اطاق های جانبی درکنارآن قراردارند. بنا غالبا بالاترازسطح زمین بوده، سکویی سنگی دورتادورآن را گرفته است. کاروانسراهای بندرعباس و لارمانند کاروانسرای قلعه پهلو ازمهمترین نمونه های این گونه به شمارمی روند ( کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران ).

رباط یا کاروانسرای شرف:
درسرزمین ایران به علت قرار گرفتن درشاهراه مراوده غرب و شرق و همچنین وسعت زیاد از گذشته بسیار دور راههای تجاری و کاروانی متعددی ایجاد شده است. یکی از این راهها که درواقع ارتباط بین شرق و غرب را میسرمی ساخته، راه خراسان بزرگ است که ازطرفی به بین النهرین و ازطرف دیگربه ماوراالنهرو خاوردورمنتهی می شده است. بنا به اهمیت فراوان این جاده در دوران اسلامی درسراسر آن کاروانسراهای متعددی برای استراحت کاروانیان برپاشده که تا آغاز قرن اخیرنیزمورد استفاده بود.

رباط یا کاروانسرای شرف – یکی ازآثار مهم عصرسلجوقی – درقسمت شرقی راه سرخس، یادآور زمانی است که جاده خراسان به لحاظ رونق تجارت و امنیت کامل از اهمیت فراوان برخوردار بوده است. کاروانسرای شرف در۵۴۹ هجری، مصادف با سلطنت سلطان سنجر، تکمیل شده است.

طبق مدارک و متون تاریخی، بانی، شرف الدین ابوطاهرین سعدالدین علی القمی است که مدتی حکومت مرو و سرانجام صدارت سلطان سنجر را به عهده داشت. بررسیهای بنا نشان می دهد که درطول حکومت ۱۵۰ ساله سلجوقیان، این رباط مکرر تعمیم و بازسازی شده است. کتیبه ای گچی به خط ثلث که درزیر ایوان بنا باقی مانده است، تاریخ ۵۴۹ هجری را نشان می دهد. رباط شرف با زیربنایی حدود ۴۸۶۳ متر متشکل از دو حیاط چهارایوانی است، ابعاد حیاط اول ۵/۱۶*۴/۳۲ متر و حیاط دوم ۳/۱۳*۸/۳۱ متر است.
ورودی کاروانسرا با آجرکاری بسیار زیبایی تزیین شده است. پس از ورودی، حیاط اول و بعد ازآن حیاط دوم با سردر ورودی زیبایی قراردارد؛ بنا ازخارج دارای شش برج است. در این کاروانسرا سه محراب گچ بری شده وجود داشته که دو محراب آن موجود و سومی ازبین رفته است. بسیاری از محققان رباط شرف را موزه هنر معماری می دانند. تنوع آجرکاری، گچ بری و تلفیق آجر و گچ در این بنا به گونه ای است که هر یک از آنها می تواند درردیف شاهکارهای هنری قرن چهارم و پنجم هجری قرار گیرد. این بنا درسالهای اخیر مرمت و بازسازی شده است و درحال حاضر وضعیت خوبی دارد.

هنگام تعمیردریکی ازاطاق های این کاروانسرا مجموعه بسیار زیبایی از ظروف فلزی عصرسلجوقی، فرامینی ازعهد صفویه، سکه، سفال و ظروف لاکی منحصر به فرد کشف شده است. در دوره صفویه مکنت، شکوه و زیبایی اصفهان، بسیاری از بازرگانان و جهانگردان را به ایران کشاند و بسیاری ازآنان مانند تاورنیه، کمپفر، شاردن و الئاریوس زیبایی و عظمت اصفهان را در سفرنامه های خود وصف کردند (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ).

در سفرنامه شاردن می خوانیم که در زمان دیدار او از اصفهان پایتخت صفوی دارای ۱۶۲ مسجد، ۴۸ مدرسه، ۱۰۸۲ کاروانسرا و ۲۷۲ حمام بوده است (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۸۶؛ معماری ایران دوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)؛ تهران).
در زمان شاه طهماسب – وقتی که پایتخت از تبریز به قزوین منتقل شد- بناهایی چون قصر، مسجد و کاروانسرا در آنجا احداث گردید. طبق مدارک تاریخی کاروانسرایی برای پذیرایی مهمانان خارجی ساخته شده بود که گنجایش ۲۵۰ مسافر را داشت. اغلب بناهای دوره ی صفوی مانند مساجد، مدارس و کاروانسراها به شکل چهار ایوانی بنا شد (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ).

رباط زین الدین:
“رباط زین الدین ” یکی از زیباترین ساختمان های دوره ی صفویه است که در
۶۷ کیلومتری جاده ی یزد به کرمان قرار گرفته است. این رباط و رباط زیره ی کاشان تنها رباطهای گرد و دایره ای شکل در ایران هستند که نقشه های آن ها با هیچیک از کاروانسراهای دوره ی صفویه قابل مقایسه نیست و میتوان گفت که طراح یا مهندسان آنها واقعا از نابغه های دوران بوده اند.
در دوره ی صفویه به ویژه از زمان شاه عباس به بعد احداث ساختمان های عام المنفعه مانند پل، حمام، مدرسه، آب انبار و مخصوصا کاروانسرا فزونی یافت و در اغلب جاده های اصلی و فرعی تعداد زیادی از این بناها ساخته شد.
بین جاده های اصلی و فرعی یزد به کرمان که تقریبا از راه های کویری محسوب می شود و در تابستان ها هوایی گرم و سوزان دارد، کاروانسراهای زیادی در زمان صفویه ساخته شده است که آثار بعضی از آن ها به صورت ویرانه و نیمه ویرانه در کنار این جاده ها به چشم میخورد. در آن دوره این کاروانسراها برای مسافران نعمت بزرگی به شمار می آمد.

جهانگردان ایرانی و خارجی که از این راه های دور و دراز و خسته کننده عبور می کردند، این کاروانسراها را – که از اقدامات مفید شاهان صفویه بوده است- می ستودند. بیشتر کاروانسراهای عام المنفعه ی احداث شده، بین جاده های کرمان، یزد و حومه مرهون کوشش گنجعلی خان، حکمران کرمان در دوره ی صفویه است. این شخص ساختمان های زیادی در شهر کرمان و بین راه ها ساخت.
“تاورنیه” جهانگرد فرانسوی که در قرن ۱۷ میلادی از این راه عبور کرده، می نویسد: “اغلب این راه شن و ماسه، خسته کننده و ملال انگیز است؛ چیزی که در این راه خشک بی آب و علف، مایه ی تسلی خاطر مسافر است فقط این است که هر شب برای منزل کردن به یک کاروانسرا و آب انبار می رسید و این خود در چنین راهی تسلی بزرگی است”.

اغلب جهانگردان اروپایی، از قرن ۱۶ میلادی به بعد، ضمن مسافرت به شهرهای مختلف ایران طرح کاروانسراها را همراه با شرح آن در سفرنامه های خود آورده اند، اما تا آنجا که اطلاع است طرحی از این رباط زیبا در سفرنامه های آنان وجود ندارد؛ از جمله جهانگردانی که این رباط را دیده اند ادوارد براون انگلیسی است که در مسافرت یزد به کرمان، شش ساعت در رباط زین الدین استراحت کرده و از آن به نام یکی از کاروانسراهای خوب این جاده نام برده است.
رباط زین الدین گرد و دایره ای شکل است و با مساحتی حدود ۱۵۰۰ متر مربع احتمالا برای دفاع در مقابله با شن های روان کویر و با توجه به اعتقادات مذهبی به این شکل ساخته شده است.
نمای خارجی این رباط شامل یک دروازه در طرف جنوب و پنج برج است که یکی روبروی دروازه ی ورودی، دو برج در قسمت مشرق و دو برج در قسمت مغرب و دیوارخارجی واقع است.
دوازه ی ورودی از دوره ی صفویه به بعد مکرر تعمیر شده و در حال حاضر ۹ متر عرض دارد. در اطراف قسمت بالای دروازه ی ورودی، کتیبه ای به عرض تقریبی ۱٫۵ متر قرار داشته که اکنون اثری از آن نمانده است.
پنج برج در پنج قسمت به صورت نیم دایره به فاصله ی بیست متر از یکدیگر قرار گرفته اند و هرکدام از سطح بام ۶٫۶ متر ارتفاع دارند. در فواصل برج ها، به طور عمودی ناودان های رباط دیده میشود که تقریبا سی سانتی متر عرض و ده سانتی متر عمق دارد و با سیمان پوشیده شده است. احتمالا پنج برج این رباط جنبه ی مذهبی دارد و در نامگذاری آن از نام پنج تن الهام گرفته شده است. داخل رباط از اتاق های اطراف شاه نشین و اصطبل تشکیل شده است.
بعد از دروازه ی ورودی دالانی هشت ضلعی ساخته شده که از طرف مغرب و مشرق به اصطبل های سراسری راه دارد و در جنب آن، دو اتاق هشت ضلعی به ابعاد ۱٫۶۰ متر برای استفاده نگهبانان رباط ساخته شده است. بعد از این دالان، حیاط اصلی و مرکزی رباط واقع شده است که به صورت دوازده ضلعی- به نام دوازده امام- بنا شده و اطراف آن را شاه نشین و اتاق های هشت ضلعی و تقریبا مستطیل شکل تشکیل می دهد.

روبروی دروازه ی ورودی ایوان و پشت ایوان شاه نشین که قسمت مهم رباط است، دو اتاق هشت ضلعی بزرگ به ابعاد ۳/۲ متر، با گنبد وجود دارد؛ همچنین چهاراتاق هشت ضلعی کوچکتر، هریک به ابعاد ۶/۱ متر و چهاراتاق مستطیل شکل به ابعاد مختلف دراین قسمت ساخته شده است.
ایوان شمالی ۷/۴ مترطول دارد که درقسمت عقب آن، شاه نشین واقع شده است. این شاه نشین که فقط برای استفاده ی شاهان صفوی و یا مهمانان خارجی بنا شده، ایوانی است که گنبد زیبایی روی آن قرار داشته که بعدها ازبین رفته است. شاه نشین با کاشی مزین ساخته شده است و دریک نگاه چند نوع کاشی آبی و فیروزه ای رنگ درکف شاه نشین مشاهده می شود.
نکته جالب توجه اینکه درقسمت شمال شاه نشین- که برج شمالی رباط را تشکیل می دهد- بادگیری وجود دارد که هوای خنک را به شاه نشین و قسمتهای دیگر ساختمان می رساند و شبیه بادگیرباغ دولت آباد یزد است.
اتاق های اطراف که برای استفاده مسافران و یا همراهان شاه ساخته شده اند، هشت ضلعی و مستطیل شکل است و دارای ایوان کوچکی درجلو و طاقچه های متعدد وجای بخاری و یک در ورودی مجزاست که هیچکدام به یکدیگر راه ندارند.
رباط دارای دو اصطبل سراسری، با چهاردر ورودی است؛ به این ترتیب درهای دو طرف دالان
برای ورود و درهای دوطرف شمال شرقی و غربی برای خروج بوده است. اصطبل سراسری که به
طورمنحنی، دوقسمت شرقی و غربی رباط را دربرمی گیرد، به چهاربرج می رسد که دو برج
جنوب غربی و شرقی برای استفاده ی کسانی بوده که از چهارپایان محافظت می کردند و دوبرج دیگرتوالت زنانه و مردانه بوده است.
آخور حیوانات هم دردوطرف اصطبل سراسری، به شکل مستطیل و به طول و عرض ۴*۸۵/۳ متر است. دردوطرف جنوب شرقی و غربی حیاط مرکزی پله ها و راه رسیدن به بام رباط دیده می شود که ازشانزده پله ی آجری تشکیل شده است. درحال حاضر فقط پلکان طرف جنوب شرقی به بام راه دارد و طرف مقابل مسدود شده است.
پشت بام کاروانسرا با آجر فرش شده و اندازه ی هرآجر۲۳*۲۳ سانتیمتراست. دراطراف بام دایره ای شکل، ۴۳ محل دیده بانی و سنگرگیری به ابعاد ۵۰*۱۳*۱۱۵ سانتیمتر دیده می شود (تقریبا ۹ محل درفاصله ی هر برج وجود دارد که از بالای کاروانسرا و اطراف، می توان آنها را دید).
مصالح ساختمانی کاروانسرا آجر، گچ، آهک، کاشی و دربعضی قسمتها نیز قلوه سنگ های بزرگ است. کلیه ی اتاق ها، کف حیاط و پشت بام با آجر فرش شده است. این کاروانسرا هم مانند اغلب کاروانسراهای ایران، مدتی پاسگاه ژاندارمری بوده و درحال حاضر مرد پیری به نام محمد ابراهیم درآنجا اقامت دارد که به قول خودش مدت چهل سال است که دراین رباط به سرایداری مشغول است.
بنا به گفته ی او دریکی از این اتاق ها کتیبه ای سنگی وجود داشته که سی سال قبل به سرقت رفته است. اگرچه کتیبه ای وجود ندارد که سال احداث رباط را به ما نشان دهد، ولی رباط زین الدین از کاروانسراهایی است که درسالهای ۹۹۶-۱۰۳۸ دردوره ی شاه عباس ساخته شده است (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ).
کاروانسرای دیرگچین:
کاروانسرای دیرگچین در۶۵ کیلومتری جنوب تهران، درجاده ی تهران- قم قرارگرفته است. بررسیهای سالهای اخیر درمورد این کاروانسرا نشان می دهد که بنای اولیه ی آن به روزگار ساسانیان مربوط می شود.
موقعیت جغرافیایی کاروانسرا حکایت از آن دارد که درمحل کاروانسرای امروزی درعهد ساسانیان و درمسیریکی از راههای ارتباطی مهم کشور کاروانسرایی کهن وجود داشته است.
نقشه کاروانسرا چهارایوانی و تنها راه ورودی آن ازقسمت جنوبی است.چهاربرج درچهارگوشه بنا، به قطرشش متر و دو برج نیمدایره ای شکل، دربخش ورودی قراردارد.کاروانسرا تقریبا مربع شکل و ابعاد آن ۱۰۹*۱۰۸ متر است. طی تحقیقاتی درمورد این بنا، ثابت شده که پی بنا و قسمتی ازدیوارها، متعلق به قبل ازاسلام و دیگر بخشها دردوره ی اسلامی به ویژه صفوی ساخته شده است. دراطراف حیاط کاروانسرا، چهل اتاق برای استراحت مسافران ساخته شده است و پشت اتاقها، اصطبل چهارپایان است.

نکته جالب توجه دراین کاروانسرا، استفاده ازفضای چهاربرج درچهارگوشه ی کاروانسراست که هریک کاربرد جداگانه ای دارد.مثلا دربرج شمال شرقی ساختمان، هشت ضلعی بسیار زیبایی ساخته شده که احتمالا اختصاص به استراحت امیران و حکمرانان داشته است و درصورت لزوم ازآن استفاده می کردند.دربرج شمال غربی، آسیابی برای استفاده ی کاروانیان بنا شده و دربقیه ی برجها اماکن بهداشتی، حمام و حتی مسجد ساخته شده است.
دربسیاری ازکاروانسراهای مهم جاده های کاروانی، مانند کاروانسرای مهیار و رباط شرف، ساختن بخشهای گوناگون و ایجاد بناهای وابسته، چون محراب، مسجد، حمام، آشپزخانه و حتی دکان نیز معمول و متداول بوده است. ازطرفی دراطراف کاروانسرای مزبوربناهای متعددی شامل آب انبار، قبرستان و ساختمانهای خشتی با ویژگیهای گوناگون به چشم می خورد که شناسایی آن مستلزم کاوش و بررسی درمحدوده ی کاروانسراست. بسیاری ازمحققان براین عقیده اند که مبنای کار و الگوی بسیاری ازکاروانسراهای دوره اسلامی، بویژه درعهد صفوی کاروانسرای دیرگچین است (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ).

کاروانسرای مهیار:
قریه مهیار در۵۲ کیلومتری جنوب اصفهان واقع است.این قریه دردوره صفویه یکی ازآبادیهای مهم محسوب می شده است. بسیاری ازجهانگردان خارجی، مانند دیولافوا و فلاندن طرحهای زیبایی از این کاروانسرا همراه با توصیف آن ارایه داده اند. جلو کاروانسرای مزبور بازار، مسجد، قهوه خانه و نانوایی ساخته شده است. این مشخصات درکمتر کاروانسرایی دیده می شود.کاروانسرا مستطیل شکل به ابعاد ۸۲*۸۹ متر و به شکل چهارایوانی بنا شده است. حیاط مرکزی بنا نیز به شکل مستطیل، با ابعاد حدود ۳۸*۴۸ متر است. جمعا سی اتاق دراطراف حیاط بنا شده که هریک ازاتاق ها دارای ایوانی درقسمت ورودی است. اتاق ها مساوی است و هریک ۵ مترطول و ۴ متر عرض دارد.چهار اصطبل سراسری که ورودی آنها درچهارگوشه ی کاروانسرا بوده، برای چهارپایان ساخته شده است. مصالح ساختمانی کاروانسرا سنگ و آجر است و کف حیاط نیز با آجر مفروش است.

قسمت ورودی بنا و طاقنماهای اطراف، دارای تزیینات کاشی بوده که متاسفانه اغلب آنها ازبین رفته است. دروسط کاروانسرا نیز آب انباری برای استفاده ی کاروانیان ساخته اند. کاروانسرای مهیار که درشماربهترین کاروانسراهای دوره صفوی است، احتمالا درزمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده است (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ).

کاروانسرای شبلی: یکی ازنمونه های جالب توجه کاروانسراهای کوهستانی، درجاده ی تبریز ساخته شده و شبلی نام دارد. کاروانسرای شبلی حدود۲۵۰ مترمربع مساحت و چهاربرج در چهار گوشه بنا دارد.کلیه قسمتهای کاروانسرا با گنبد های کوچک پوشانده شده است و فقط حیاط کوچکی دروسط آن قرار دارد.
طبق کتیبه ای که درکاروانسرا وجود دارد، این بنا درسال ۱۰۵۱ هجری (۱۶۴۰میلادی ) احداث شده است.
ازنمونه کاروانسراهای کوهستانی تعداد بسیاری دراستان آذربایجان، مخصوصا درنواحی اهر و خوی ساخته شده است. درجاده هراز بین آبعلی و امامزاده هاشم نیز نمونه های جالب توجهی ازکاروانسراهای کوهستانی مانند پلور و امامزاده هاشم وجود دارد که احتمالا درزمان شاه عباس اول بنیاد نهاده شده است (کیانی، محمد یوسف؛ ۱۳۷۷؛ تاریخ هنرمعماری ایران دردوره اسلامی؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ تهران ).

قبل از خرید: توضیحات محصول را به خوبی بخوانید و در صورت نیاز به راهنمایی از بخش کاربری و سیستم تیکت استفاده نمایید .
بعد از خرید: تنها راه پشتیبانی محصولات سیستم تیکت می باشد .
بعد از خرید: از پنل کاربری محصول خود را دریافت نمایید . برای دریافت آخرین نسخه محصولات و دسترسی همیشگی به محصولات خریداری شده حتما در سایت عضو شوید .

افزودن به سبد خرید
0